Dans- en draaiorgels
Mechanische muziekinstrumenten hebben in West-Europa een belangrijke rol gespeeld in de muziekgeschiedenis. Sommige instrumenten zijn typerend voor bepaalde landen: muziekdozen — met hun precisiemechanisme — werden vooral in Zwitserland vervaardigd, orchestrions en kermisorgels in Duitsland, kermisorgels in Frankrijk, straatorgels in Nederland en dansorgels in België.
Vanaf het einde van de 19de eeuw waren dansorgels populair in het zuiden van Nederland en in België. Ze zijn onlosmakelijk verbonden met de danscultuur en het kermisvertier uit het begin van de 20e eeuw. Met firma’s als Mortier en Decap was ons land toonaangevend in de constructie ervan. Vlaanderen staat tot vandaag nog steeds prominent op de kaart van de (dans)orgelbouw, dankzij een aantal firma’s die de voorbije decennia hun vakkennis verder hebben ontwikkeld en de nodige technische vernieuwingen hebben geïntroduceerd.
Wat is het?
Wat zijn mechanische orgels?
Een korte historiek van mechanische orgels
Bouwers van mechanische orgels in Vlaanderen
Collecties en archieven
Ook het Brusselse Muziekinstrumentenmuseum heeft een collectie mechanische muziekinstrumenten. Een deel daarvan wordt onder de titel Musicus Mechanicus tentoongesteld als deel van de vaste opstelling van het museum. Je kan virtueel door de ruimte wandelen.
Het Orgelmuseum ‘De zoeten orgel’ in Leffinge heeft als basis de privécollectie van Eddy Godderis. De evolutie van het boekorgel tot de modernste orgeltechnieken wordt er getoond. Tot de collectie behoren onder meer enkele kleine salonorgeltjes, een automatische piano en een Decap-dansorgel uit 1974.
Arburo’s Place in Tisselt is een feestlocatie met een collectie mechanische muziekinstrumenten. Elke tweede zondag van maart en oktober kan je er gratis luisteren naar de collectie orgels tijdens Muziek Automatiek. Op afspraak kan je er de groepsrondleiding Muziek uit Gaatjes volgen.
Op de website van de Kring van Draaiorgelvrienden vind je een overzicht van Nederlandse musea met mechanische muziekinstrumenten.
Immaterieel erfgoed
CEMPER ging in gesprek met restaurator Jolien Paeshuys. Zij ging in de leer bij Arthur Prinsen om orgelboeken handmatig te componeren, te tekenen en te kappen.
Nog actieve bouwers/bouwateliers
Aloïs Decap startte in 1902 met het bouwen van orgels. De familie is nog steeds actief in de fabricatie en renovatie van dansorgels, op het originele adres in het hart van Antwerpen-Noord.
Frans Decap breidde de onderneming van zijn vader Aloïs uit door in 1933 een aparte fabriek in Herentals op te richten. De familie bouwt er nog steeds nieuwe orgels en zet ook in op het samengaan van orgelvakmanschap met de geavanceerde technologische innovaties van vandaag.
Vier generaties van de familie Verbeeck werkten in dit familiebedrijf. Er worden zowel dans‑, straat- als concertorgels gemaakt en gerestaureerd. De administratie is gevestigd in Sint-Job-in-‘t‑Goor, de werkplaats in Loenhout.
Alberic Godderis liep in 2007 stage bij orgelbouwer Verbeeck. Nadat hij in het restauratieatelier van Museum Speelklok (Utrecht) werkte, stichtte hij in 2020 zijn eigen draaiorgelatelier op aan de Belgische kust, waar naast de restauratie van oude, ook nieuwe instrumenten en orgelboeken gemaakt worden.
Op de website van de Kring van Draaiorgelvrienden vind je een overzicht van bouwers en restaurators in Nederland, het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Frankrijk, Zwitserland en de Verenigde Staten.
Koepelorganisaties
MechaMusica vzw is een Belgische vereniging die aandacht heeft voor de instandhouding van (de cultuur van) mechanische muziekinstrumenten. De organisatie zet zich in voor de zorg voor automatisch spelende muziekinstrumenten, stimuleert de belangstelling ervoor en ontsluit informatie via hun encyclopedie voor leden.
De Kring van Draaiorgelvrienden is een Nederlandse vereniging voor en van liefhebbers van automatisch spelende muziekinstrumenten, voornamelijk draaiorgels.
Op de website van MechaMusica vind je buitenlandse organisaties die zich inzetten voor mechanische muziek.
Leestips
De collectie Ghysels. Orgelcollectie is een brochure van de Vlaamse Overheid, Departement Cultuur, Jeugd, Sport en Media (2016) met een beschrijving van de collectie van Jef Ghysels.
Luister- en kijktips
Videast Philip Vanoutrive laat de draai- en dansorgelcultuur in Vlaanderen zien, met o.a. Frans Wouters (Sus Cavo), Café des Orgues (Herzele), en de bouwers Mortier en Decap.
Radio 2 ging in de zomer van 2021 op zoek naar het orgel van de Zwarte Kat uit Aalst. Een zoektocht die hen naar Japan bracht.
De documentaire The Sound of Belgium brengt de geschiedenis van de Belgische elektronische muziek in beeld. De documentairemakers starten hun verhaal met dansorgels op kermissen en een bezoek aan Decap.
In het kader van haar meester-leerlingtraject rond het kappen van orgelboeken, werkte Jolien Paeshuys samen met de makers van The Sound of Belgium voor een korte documentaire over orgelboeken en het maakproces.
Praktijkvoorbeelden
Elke twee jaar wordt het Open Belgisch Kampioenschap Orgeldraaien georganiseerd in een andere stad. Op die manier worden de instrumenten en draaiers zichtbaar voor nieuwe publieken.
Walter Hus componeert nieuw werk en arrangeert klassiekers uit de techno en new beat voor een Decap dansorgel en andere muziekautomaten. Aan de hand van nieuw repertoire zorgt hij voor valorisatie van deze orgels. Zijn werk leidde bovendien tot met de Amerikaanse jazzgitarist Pat Metheny (The Orchestrion Project). Voorbeelden kan je hier beluisteren:
- The Age Of Love on Decap Organ by Walter Hus;
- TheAttic HusRemi DEF;
- The Silk Road Sonata, met de Chinese Erhu meester Guo Gan;
- Metheny/Hus/Decap in New York.
In Nederland werkten orgelman Zico van Pareen en producer en DJ Jarreau Vandal samen aan een performance waarin moderne beats en eeuwenoude orgelklanken elkaar vonden.