Hoe pak je een voorstelling in de publieke ruimte aan?

Je kunt zelf een initiatief opstarten of aansluiten bij bestaande evenementen, zoals Erfgoeddag of een lokaal festival. Begin klein en concreet, bijvoorbeeld met een infostand of een korte voorstelling op de cultuurmarkt. Voor een goede samenwerking met de gemeente is het belangrijk om de juiste mensen te kennen. Wil je iets organiseren? Dan klop je aan bij de bevoegde ambtenaren. Wil je mee het beleid beïnvloeden, zoals meer podiumkansen in je gemeente? Dan ga je best in gesprek met de bevoegde schepen. Zoek medestanders, bijvoorbeeld via de lokale cultuurraad. Werk ook samen met andere verenigingen of organisaties: zo vergroot je je bereik én je slagkracht.

Het succes begint met een goede plek. Ben Herlaar Masina adviseert: ​“Kies een plek waar veel mensen voorbijkomen.” Maar het gaat om meer dan zichtbaarheid — de ruimte moet ook passen bij wat je wilt doen. Dat kan zowel op een groot plein zijn als in een klein, rustig parkje. Er is niet zoiets als dé publieke ruimte: elke plek vraagt een andere aanpak. Het optreden verandert naar gelang de context. Kato Mergan zegt hierover: ​“Het hangt ook af van wat je wilt. Je kunt een concept bedenken en dan een ruimte zoeken die daarbij past, of andersom: je krijgt een ruimte en bedenkt wat je daar zou kunnen doen.”

Een zorgvuldige voorbereiding is essentieel voor een succesvol optreden in de publieke ruimte. Ben benadruk het belang van anticiperen op mogelijke uitdagingen: ​“Een goede voorbereiding betekent bedenken: dit en dit kan er gebeuren en zo en zo bereid je je daarop voor.” Ook is het belangrijk om te repeteren op locatie. Gaia op de Weegh en Ellian Guevara Alvarado illustreren dit: ​“Ja, we hebben deze ochtend gerepeteerd. Om de vloer te controleren en alles.” De repetitie heeft hen geholpen om vertrouwd te raken met de ruimte, de ondergrond te testen en hun bewegingen aan te passen aan de specifieke omstandigheden. Ze werken in de hoogte en moesten hun installatie zo plaatsen dat ze niet tegen de bomen kwamen. Door van tevoren verschillende scenario’s door te denken — van weersomstandigheden tot onverwachte reacties van voorbijgangers — kunnen performers flexibeler reageren tijdens het daadwerkelijke optreden.

De vrijere setting brengt ook uitdagingen met zich mee die om flexibiliteit vragen. Dit heeft vooral te maken met de aard van het publiek in de openbare ruimte. ​“Bij publieke ruimtes heb je altijd gewoon passanten en mensen die niet bewust naar jou komen kijken, ze zijn er gewoon per toeval”, legt Ben uit. ​“En dat is interessant, want die mensen moeten zich dan ineens aanpassen, maar in de publieke ruimte gelden heel andere codes dan in het theater. En dus vraagt dat een andere concentratie van jou als maker en als speler om daar dan op het moment mee om te gaan, want je weet niet wat er gaat gebeuren.”

Claire Croizé merkt op: ​“Wat minder fijn is – zowel voor de performers als het publiek – is dat sommige mensen zich vrijer voelen om weg te gaan tijdens de voorstelling of om er doorheen te praten, gewoon omdat we buiten zijn.” Het onvoorspelbare publiek vraagt om een andere houding. Ben zegt hierover: ​“Als er iets fout of niet helemaal naar wens gaat, omarm dat gewoon en probeer het te verwerken in je stuk, want anders sluit je je af en ga je eigenlijk in conflict met je publiek. Het doel is een soort tweerichtingscommunicatie, een soort begrip naar elkaar toe.”

Je kunt gaan voor een compleet verrassingseffect of het publiek vooraf informeren over wat komen gaat. Claire zegt: ​“Wanneer de voorstelling plaatsvindt in een park of in het hart van de stad, is het goed om van tevoren met voorbijgangers te praten, ze te vertellen wat er gaat gebeuren en uit te nodigen om te komen kijken.” Maar communicatie gaat verder dan alleen vooraf vertellen. Claire vervolgt: ​“Om die ontmoeting mogelijk te maken, is het belangrijk om nieuwsgierige mensen te begeleiden, uit te leggen wat ze gaan zien, en hen vooral de kans te geven om te blijven, te kijken, en misschien verrast te worden.”

Veiligheid is belangrijk bij buitenoptredens. Ben legt uit: ​“De spelers zetten zich altijd op een kwetsbare positie. Op het podium ook natuurlijk, maar nog meer in het openbaar, denk ik. Omdat je jezelf echt kwetsbaar opstelt voor alles wat er mogelijk fout kan lopen.” De oplossing ligt volgens Ben in ​“de veilige omgeving die eromheen wordt gemaakt, vooral door voldoende contactpersonen te voorzien die je kunt aanspreken, mocht er iets gebeuren. Bij Dansstorm is dit heel goed geregeld, alle organisatoren kunnen hier een voorbeeld aannemen.”

Mocht je zelf een initiatief nemen dan kun je onderling afspreken wat je zou doen als er iets fout loopt. Kato: ​“Het is wel een risico om in de openbare ruimte te dansen. Het past niet helemaal binnen de sociale codes die daar gewoonlijk gelden. Het is niet normaal dat daar een theater- of dansvoorstelling gespeeld wordt. Dus soms reageren mensen er anders op — ze gaan ons bijvoorbeeld uitschelden. Maar dat er van alles kan gebeuren is ook het leuke eraan: zowel leuke toevalligheden, als ook minder leuke dingen waarbij je denkt ​‘oei dit is niet oké’ en dan stop je gewoon. We hebben zelf nog geen heel erge dingen meegemaakt, maar je speelt wel met het besef dat mensen onverwachte reacties kunnen hebben.”

Ben heeft ervaring met situaties waarbij ​“iemand echt gewoon dwars door het speelveld loopt; dan moet je daar gewoon mee omgaan”. Een praktische oplossing is het afbakenen van de speelruimte zonder deze helemaal af te sluiten. Femke Gyselinck maakte op Dansstorm (tijdens haar voorstelling Erato) met dikke, felroze tape een grote rechthoek op de vloer. Zo maakte ze duidelijk: de voorstelling gaat beginnen en dit is mijn ruimte. Ze nodigde toeschouwers uit om tot de rand te komen. Gaia en Ellian bevestigen dat ​“de meeste mensen respect hebben” maar benadrukken ook dat ​“mensen misschien jouw ruimte in kunnen gaan. Daarom moet je altijd bewust zijn van de ruimte, van de mensen.” Dit vraagt veel concentratie.

Optreden in de publieke ruimte betekent vaak werken met beperkingen. Er is geen geluidsinstallatie, dus die moet je zelf meenemen. De ondergrond is niet altijd vlak, zoals Gaia en Ellian ervaarden: ​“Natuurlijk is de vloer niet 100% plat. We zijn meer bewust van: waar doe ik wat?” Ze brachten houtjes mee om de metalen installatie waar ze opklommen stevig vast te zetten in het gras.

Kledingkeuzes moeten praktisch zijn. Kies kleding die meewerkt bij wind en regen, en bedenk dat er geen tijd of plaats is voor omkleden. Claire wijst op de invloed van het weer: ​“Buiten spelen betekent dat je rekening moet houden met het weer en altijd een plan B moet hebben — een binnenlocatie voor als het weer een buitenvoorstelling onmogelijk maakt.” Ook benadrukt ze dat ​“buiten dansen veel energie kost en fysiek zwaarder is. Het is dus belangrijk om een beschutte plek te hebben voor de dansers waar ze even tot rust kunnen komen.”

In onze tijd van smartphones ontstaat er een nieuwe uitdaging rond privacy en beeldrechten. Bij de voorstelling van Kato op Dansstorm zagen we veel mensen voorbijwandelen en foto’s en filmpjes maken. Kato gaf aan: ​“Ik heb hier als beginnende maker nog maar weinig over nagedacht.” Het fenomeen van spontaan fotograferen en filmen door voorbijgangers is praktisch moeilijk te controleren in de publieke ruimte. Je kunt wel duidelijk maken wat je vindt van fotograferen en filmen, bijvoorbeeld door dit vooraf aan te kondigen of door borden te plaatsen.

Een alternatieve benadering is om bewust te tonen wat gedeeld mag worden. Het is belangrijk om vooraf na te denken over je comfortlevel in verband met het delen van beelden en om eventueel afspraken te maken met organisatoren over hoe hiermee om te gaan.

Het gebruik van muziek in de publieke ruimte vraagt aandacht voor auteursrechten. Het afspelen van muziek via apps als Spotify en YouTube is niet toegestaan. Voor elk evenement moet je een licentie aanvragen en geld betalen via Unisono voor auteursrechten.

Ga je op eigen initiatief spelen in de openbare ruimte?
In veel gemeenten heb je daar een vergunning voor nodig. Kijk op de website van de gemeente waar je wil optreden wat de regels zijn.

Wil je zelf iets organiseren in de openbare ruimte?
Hou dan ook rekening met andere regels en verplichtingen.