Home Nieuws Circustechnieken in dialoog met muziek en podiumk…

Circustechnieken in dialoog met muziek en podiumkunsten

In de voorstelling Mystica van MOVEDBYMATTER brengt regisseur Kasper Vandenberghe de circustechniek van haarhangen samen met polyfone zang en een hedendaags libretto gebaseerd op oude mystieke teksten. Kasper vertrekt in zijn werkwijze van een relatief onbekende circustechniek die hij terugbrengt tot de essentie, om deze vervolgens samen te brengen met andere registers uit de muziek en podiumkunsten. 

Zo bracht hij eerder de techniek van 'jaw of steel', waarbij een acrobaat aan de tanden hangt, in verbinding met het thema broederschap in de voorstelling BITBYBIT in samenwerking met Collectif Malunés. CEMPER ging met Kasper in gesprek over zijn creatiemethode en de manier waarop hij met zijn werkwijze bijdraagt aan het doorgeven van circustechnieken. 

'Mystica' met Lia Vilão, Lina Isaksson en Marta Camuffi (in huidige voorstellingen vervangen door Nur Cimenci) | © Titus Simoens

MOVEDBYMATTER

Kasper Vandenberghe richtte in 2018 MOVEDBYMATTER op: een transdisciplinaire circusorganisatie die telkens een bestaande niche circustechniek samenbrengt met een andere kunstvorm. Zelf noemt hij zich daarom bewust geen circusartiest: ​“Ik ben geen circusartiest, maar ik ben een artiest die werkt in circus.” 

In de voorstelling Mystica worden acht mystieke vrouwen aan het woord gelaten door middel van de techniek van haarhangen en polyfone zang. Acht vrouwen die tussen de achtste en de zestiende eeuw leefden, onder wie Hildegard von Bingen en Mirabai, historische figuren die bekendstonden om hun spirituele geschriften en persoonlijke godservaring. Hun overgeleverde teksten werden door dramaturge Elisa Demarré herschreven tot hedendaagse poëzie en door componist Timo Tembuyser verweven tot polyfone zang. Op scène nemen haarhangers en koorzangers deze teksten mee in een zoektocht naar verbinding. 

Niche circustechnieken anders bekeken

Kasper gaat bewust op zoek naar circustechnieken waarvan hij aanvoelt dat mensen denken dat er artistiek weinig nieuws meer mee te beginnen valt. ​“Een discipline als haarhangen heeft bijvoorbeeld een eerder beperkt bewegingsrepertoire en is nog steeds een niche techniek. Dat kan gezien worden als creatieve beperking, maar mij dwingt het als maker om creatieve compromissen te maken wanneer ik die techniek opnieuw wil samenbrengen met een ander register. Die beperkingen zijn voor mij enorm creatief stimulerend.” 

Vooraleer een circustechniek kan worden samengebracht met andere registers uit de muziek en podiumkunsten, wil Kasper tot de essentie ervan komen. Voor hem betekent dat dat hij op zoek gaat naar wat deze circustechniek overhoudt wanneer je ze lostrekt van entertainmentwaarde. Hij noemt dat zelf de link met repetitiviteit: ​“Hoe kun je een techniek, bijvoorbeeld hangen aan je haar, in repetitiviteit doen spreken. Daar ligt voor mij de essentie van zo een techniek.” 

Mede om tot die essentie te komen, neemt MOVEDBYMATTER tijdens het drie jaar durende creatieproces uitgebreid de tijd voor historisch vooronderzoek: materiaal verzamelen rond het gekozen thema en circustechniek, analyseren en selecteren. Kasper begint daar zelf mee, in de bibliotheek en in gesprekken met beoefenaars. Daarna betrekt hij medemakers die elk een spoor verder uitdiepen om te integreren in het creatief proces. 

Voor het thema van Mystica deed dramaturge Elisa Demarré tekstueel onderzoek. Zes maanden lang zocht ze in de KBR, de Koninklijke Bibliotheek in Brussel, naar overgeleverde teksten van mystieke vrouwen. Ze vertrok van Hildegard von Bingen, maar breidde uit naar andere eeuwen, culturen en tradities, zoals het soefisme. Bij het lezen stelde ze zich twee vragen. Welke beelden uit hun teksten spreken vandaag nog, zonder institutionele lading? En welke persoonlijkheid spreekt uit de tekst? Zo kwam ze tot de acht vrouwen uit de voorstelling die verschillen in tijd, plaats en temperament. 

Het onderzoek wisselde Elisa af met momenten van afstemming met Kasper: ​“Ik had momenten nodig waarin ik er helemaal alleen mee bezig was, om alles te kunnen verwerken. Daarnaast planden we momenten waarop ik schetsen van teksten voorlegde aan Kasper. Hij reageerde daar op zijn eigen intuïtieve, directe manier op: dit spreekt, dit minder, dit begrijp ik niet. Ik alleen, nadien wij samen: een soort pingpong.” 

Daarnaast onderzoekt Kasper de circustechniek die centraal zal staan in de voorstelling. Hij doet dit zowel door zelf in bibliotheken op zoek te gaan naar materiaal over de historiek van de techniek, als door aan te kloppen bij erfgoedpartners zoals Circuscentrum of Huis van Alijn. Naast deze historische component, wil Kasper ook in kaart brengen wat de techniek zelf inhoudt en wie deze vandaag draagt. 

Voor Mystica betekende dat veel tijd doorbrengen met Ingrid Esperanza, de coach en gangmaker binnen de haarhanggemeenschap die Kasper ook wel ​“de mama van het haarhangen” noemt, een bijnaam die volgens hem voortkomt uit haar decennialange inzet voor kennisoverdracht, veiligheid en geschiedenis binnen de discipline. 

Kasper wil met zijn voorstellingen openheid creeëren bij het publiek ongeacht hun affiniteit met circus of andere podiumkunsten. Daarom is er geen extra uitleg of begeleiding bij voorstellingen. ​“Sommigen uit het publiek hebben misschien al polyfone zang gehoord, maar nog nooit circus gezien. Of gaan frequent naar circus maar zijn onbekend met de techniek van haarhangen. Op die manier hopen we de hoofden van mensen open te zetten voor nieuwe ervaringen. Of je nu een kind van zes of een recensent bent.” 

De mystiek van haarhangen

Haarhangen is een circustechniek waarbij een artiest via het haar, verstrengeld met touw rond een ingevlochten ijzeren ring, aan een lijn hangt. Kasper beschrijft de discipline als omgeven door een zekere mystiek: elke haarhanger ontwikkelt een eigen knooptechniek, die pas gedeeld wordt zodra er een vertrouwensrelatie is opgebouwd. ​“Iedere haarhangster of haarhanger bewaakt het geheime recept van zijn of haar knoop, en als je die wil leren, dan moeten je eerst een relatie opbouwen met elkaar.” Die knoop wordt dus aangeleerd via een vertrouwelijke en heel persoonlijke relatie. 

Deze sterk persoonlijke manier van doorgeven werd ook duidelijk tijdens de audities voor Mystica, waar MOVEDBYMATTER twintig haarhangers uitnodigde om in groep auditie te doen. ​“De meeste haarhangers beoefenen hun discipline solo, dus hebben minder opportuniteit om uit te wisselen met andere artiesten uit dezelfde discipline. Het feit dat we hen in groep lieten samenkomen was voor velen een welgekomen moment van kennisuitwisseling en het opbouwen van relaties.” 

Tijdens het vooronderzoek merkte Kasper dat die traditionele, op vertrouwen gebaseerde overdracht vandaag onder druk staat. Doordat beelden van haarhangen via sociale media circuleren, wordt de techniek volgens hem soms nagedaan zonder de veiligheidskennis die normaal via persoonlijke training wordt meegegeven, met klachten zoals nek- en rugpijn tot gevolg. Via jaarlijkse workshops, georganiseerd door MOVEDBYMATTER en Ingrid Esperanza, proberen ze beginnende artiesten daarom de correcte en veilige manier van haarhangen aan te leren. 

Jakobe Geens deed mee aan een van de stages die Ingrid samen met MOVEDBYMATTER organiseerde en beoefent sindsdien in België deze techniek. Meer over haar ervaring met haarhangen lees je hier. 

Haarhangen ontmoet muziektheater

In de voorstellingen van Kasper worden twee disciplines echt met elkaar verweven; ze beïnvloeden elkaar zowel in creatie als in uitvoering. Om dit te realiseren, zoekt hij beoefenaars van elke discipline die deze cocreatie mee vormgeven. 

In Mystica waren dat circusartieste Ingrid Esperanza en componist Timo Tembuyser van Muziektheater Transparant. De drie zangers uit het ensemble van Timo kregen van Ingrid een basiscursus haarhangen, voldoende om tijdens de voorstelling te kunnen zingen terwijl ze aan hun haar hingen. Kasper wilde met deze keuze bewust iets onderzoeken: circushaarhangers zijn door hun training minder gevoelig voor de pijn van de techniek, waardoor die pijn op scène minder zichtbaar wordt. Door zangers die geen ervaring hebben met haarhangen tegelijk te laten zingen en hangen, wilde hij tonen hoe de fysieke belasting voelbaar doorklinkt in hun stem. Omgekeerd zongen ook de haarhangers mee, in het begin en op het einde van de voorstelling. Zo ervoeren beide groepen wat de discipline van de ander vraagt. 

Doorgeven in dialoog

Kasper beoefent de circustechnieken die hij meeneemt in zijn voorstellingen niet zelf. Die kennis (de eigen knooptechnieken, de overgeleverde veiligheidsinzichten) blijft bij de beoefenaars als Ingrid Esperanza en de haarhangers die er dagelijks mee werken. Wat zijn creatiemethode wel doet, is ruimte maken: voor dieper onderzoek naar een techniek, voor de mensen die ze dragen, en voor de nieuwe interpretaties die voortkomen uit samenwerking met een andere discipline. 

Vanuit een erfgoedperspectief kan je deze werkwijze lezen als een vorm van borging in dialoog: door een minder bekende circustechniek via grondig onderzoek en samenwerking, met zowel de beoefenaars als andere podiumkunsten, een vernieuwde artistieke invulling te geven. Zo bouwt MOVEDBYMATTER rond elke voorstelling een tijdelijk netwerk van beoefenaars waarbinnen kennis, technieken en belichaamde ervaring worden doorgegeven, zowel over de eigen discipline als over die waarmee wordt samengewerkt. 

Kaspers droom voor de toekomst van MOVEDBYMATTER sluit hierbij aan. Hij hoopt dat het gezelschap kan uitgroeien tot een gemeenschap die met dezelfde disciplines blijft werken, ook los van een specifieke productie, zodat het onderzoek verder kan gaan voorbij de grenzen van één voorstelling. 

Ook interessant

02 nov 2026

Van partituur tot prompt: het archief van Serge Verstockt

Dankzij projectsubsidies kon Verstockt tussen eind 2024 en eind 2025 samen met projectmedewerkers aan zijn nalatenschap werken. 
Lees meer
28 okt 2026

Levend erfgoed heeft ruimte nodig | Verslag

Bij twee bijeenkomsten in oktober 2026 stond de relatie tussen immaterieel erfgoed, plekken en stedelijke ontwikkeling centraal. 
Lees meer
12 okt 2026

Schrijfdag circustechieken: Geef meer zichtbaarheid aan circus

Om circustechnieken meer zichtbaarheid te geven, organiseren Circuscentrum, Circusplaneet en CEMPER op 30 november 2026 een schrijfdag. 
Lees meer
15 sep 2026

Van bouzoukivaart naar cahier: de Griekse muziekcultuur van Antwerpen in beeld

De bouzoukivaart in 2023 vormde de start van een breder traject. Eén van de resultaten: een cahier van Muziekmuseum Vleeshuis over de bouzouki en de …
Lees meer