Het Orgel in Vlaanderen: herbestemmen, hergebruik en herlancering

Het Orgel in Vlaanderen werd in 1990 opgericht op initiatief van Vincent Lefèvre. De aanleiding was geen probleem, maar een visie: ​“orgels bekendmaken bij een breed publiek met laagdrempelige activiteiten”, aldus Daniel. Een eerste voorbeeld daarvan was de Dag van het Orgel, waarop organisten zelf een concert of demonstratie konden organiseren. Later werd die dag opgenomen in Open Monumentendag. Op dit moment doen hier jaarlijks ongeveer 25 organisten aan mee. 

Vanaf 2005 kwam Daniel mee aan boord van de vzw. Dit was ook het moment waarop het bewustzijn groeide over de uitdagingen waarmee orgels in kerken te maken krijgen. ​“Het aantal kerkgangers gaat vanaf dan duidelijk achteruit”, zegt Daniel. De werking groeide vanaf 2000 verder en professionaliseerde, met onder meer een eigen website, een tijdschrift en een vaste locatie in Antwerpen.

In 2005 volgde een fusie met Vlaams Instituut voor Orgelkunst, waarna de organisatie zich steeds sterker als erfgoedorganisatie profileerde. Daniel legde linken met andere organisaties en mensen uit het brede erfgoedveld. Die verbreding was een bewuste strategie van Daniel. ​“Als je alleen maar met je orgel onder de kerktoren blijft, heb je geen toekomst”, zegt hij resoluut. Het Orgel in Vlaanderen werd steeds meer een expertisecentrum voor een breder en niet-liturgisch gebruik van het orgel. 

“Het is zo’n fenomenale, fantastische wereld dat het heel spijtig zou zijn als die verloren gaat”, zegt Daniel over zijn persoonlijke motivatie om zich in te zetten voor Het Orgel in Vlaanderen. ​“Elk instrument heeft zijn geschiedenis. En het is fascinerend om te zien wat de bouw van een orgel allemaal omvat.” Orgelbouw verenigt hout- en metaalbewerking, akoestiek, fysica, stemmen en intoneren. Veel instrumenten hebben ook een heel eigen geschiedenis, met onderdelen die in verschillende periodes werden toegevoegd of aangepast. 

Daniel zelf raakte als jonge pianist via een plaatselijke organist gefascineerd door het instrument en volgde later een opleiding aan het Lemmensinstituut. Vandaag richt hij zich sterk op jongeren. ​“Zij zijn de toekomst”, zegt hij. Hij probeert voor hen een ecosysteem te creëren waar ruimte en waardering is voor orgels, orgelmuziek en orgelbouw. 

De sluiting of herbestemming van kerken maakt de vraag naar een nieuwe toekomst voor orgels steeds dringender. Het orgel in Vlaanderen, en vooral Daniel als coördinator, speelt daarin een bemiddelende rol: ​“Vanaf het moment dat een orgel op mijn bureau belandt, begin ik te kijken wat we ermee kunnen doen.” Vaak gaat het om een orgel in een kerk die aan de eredienst wordt onttrokken. Als de kerk een nieuwe bestemming krijgt, bekijkt Daniel eerst of de nieuwe eigenaar het orgel kan gebruiken. Als dit niet het geval is, zoekt hij samen met de eigenaars naar een nieuwe plek voor het instrument. Eerst in Vlaanderen, daarna in het buitenland. 

Een mooi voorbeeld is een klein mechanisch orgel uit een kerk in Wilrijk dat naar Italië verhuisde. In de oude kerk werd het in de afgelopen jaren maar enkele keren gebruikt, in de nieuwe kerk wordt het wekelijks bespeeld. Door de verhuis ontstond bovendien een band tussen beide parochies. Het orgel werd gedoneerd, maar samen organiseerden ze een benefiet waardoor beide kerken geld aan een goed doel kunnen schenken. 

Ook het orgel van de zusters van Berlaar kreeg een nieuw leven in Begijnendijk. Het orgel was in losse delen opgeslagen. Het moest dus helemaal opnieuw opgebouwd worden. ​“Dat was spannend, niemand wist hoe het orgel eigenlijk klonk.” Bij de inspeling waren drie generaties orgelbouwers betrokken: drie bouwers die elk in een andere fase meewerkten aan de bouw of reconstructie van het orgel. 

Emotionele betekenis speelt vaak een rol bij de herbestemmingen. Eigenaars willen liefst dat het instrument integraal verhuist en dat het op de nieuwe locatie veel bespeeld wordt. In Hoelede (Kortenaken) hadden veel mensen zich jarenlang ingezet voor een instrument. Ze waren zo sterk betrokken dat ze absoluut het orgel als geheel wilden herbestemmen. Het feit dat het orgel ergens anders — momenteel is men op zoek naar een locatie — opnieuw zal klinken, is een geruststelling. 

Een tweede strategie is het orgel opnieuw een functie geven binnen de bestaande plekken. Daarvoor werkt Het Orgel in Vlaanderen met exploitatieplannen: wat kan er op maat van een kerk of gemeente ontwikkeld worden? In verschillende gemeenten worden concerten gekoppeld aan de marktdag of aan een andere lokale activiteit. Het orgel wordt zo niet langer uitsluitend verbonden met de eredienst, maar met het dagelijkse leven van de gemeenschap. 

Ook geeft Daniel vormingen bij het Davidsfonds. In de cursussen wordt het orgel vanuit verschillende invalshoeken benaderd: historisch, maatschappelijk, ambachtelijk, muzikaal, maar ook de zichtbaarheid, marketing en financieringsmogelijkheden om een orgel in stand te houden komen aan bod. 

Voor Het Orgel in Vlaanderen ligt de moeilijkheid niet in het vinden van ideeën. Het is vooral lastig om activiteiten zichtbaar en duurzaam te maken. ​“Een geslaagd evenement kan nieuw publiek bereiken, maar daarmee is nog geen blijvende relatie met het orgel ontstaan. Ook het publieksgedrag veranderde in de afgelopen jaren: jongere generaties binden zich minder vanzelfsprekend aan organisaties en worden overspoeld door communicatie en mogelijkheden.” De werking moet zich voortdurend vernieuwen. Na een activiteit begint het zoeken opnieuw: wat wordt het volgende concept, en hoe zorg je ervoor dat mensen terugkomen? 

Ook de beperkte middelen van een kleine organisatie als Het Orgel in Vlaanderen vormen een drempel. Er zijn veel activiteiten en geïnteresseerden, maar de capaciteit om voortdurend promotie en publiekswerking te organiseren, blijft beperkt. Ze proberen daarom mee te liften op grotere initiatieven zoals Open Monumentendag. 

Een bijkomende uitdaging is dat potentiële partners vaak niet vanzelf weten waar ze terechtkunnen. Erfgoedcellen en heemkundige kringen krijgen steeds vaker orgels in hun erfgoedportefeuille, maar weten niet altijd dat er gespecialiseerde expertise beschikbaar is rond herbestemming, financiering en beheer bij Het Orgel in Vlaanderen. 

Binnen het verhaal van het orgel zijn roerend en immaterieel erfgoed nauw met elkaar verbonden. Zonder mensen die het bouwen, onderhouden, stemmen, bespelen, onderwijzen en er nieuwe betekenissen aan geven, blijft het orgel een stilstaand object zonder veel betekenis. 

In de toekomst wil Het Orgel in Vlaanderen zich sterker richten op de duurzaamheid van orgelbouw. Een eerste idee is om via een Erasmusproject een website en video te maken over het beroep van orgelbouwer. Zo kan zichtbaar worden welke kennis en vaardigheden het vak vraagt. Daarnaast organiseren ze een jongerenuitwisselingskamp voor jonge orgelbouwers tussen 18 en 30 jaar, in samenwerking met opleidingen uit Frankrijk en Duitsland. Jongeren kunnen niet alleen deelnemen, maar ook mee vorm geven aan het programma. 

Zulke projecten ontstaan niet vanzelf. Europese samenwerking vraagt tijd, administratie, sterke partners en een realistische schaal. Eerdere projecten leerden dat een te groot netwerk of een onvoldoende concreet project kwetsbaar kan zijn. Daarom wordt nu bewust gezocht naar een kleiner en haalbaarder project met een duidelijke focus op het ambacht. 

De ultieme toekomstvisie is uiteindelijk verrassend eenvoudig: ​“er moeten mensen blijven die het orgel bespelen en lokale gemeenschappen die zich ervoor verantwoordelijk voelen”. Op die manier kan een orgel volgens Daniel ook een band scheppen tussen mensen. Die verbinding tussen mensen is misschien wel de belangrijkste vorm van erfgoedzorg. 

De werking van Het Orgel in Vlaanderen laat zien dat erfgoedzorg niet stopt bij restauratie of bescherming. Een instrument kan technisch perfect bewaard zijn en toch langzaam verdwijnen wanneer niemand het nog bespeelt, onderhoudt of interessant vindt. Omgekeerd kan een orgel opnieuw betekenis krijgen wanneer het naar een nieuwe gemeenschap verhuist, wordt opgenomen in een samenwerking met een academie, klinkt bij een filmvoorstelling of kinderen uitnodigt om het instrument te ontdekken. 

De toekomst van het orgel hangt dan ook niet alleen af van stenen, subsidies of restauraties, maar van de mensen die bereid zijn het te bouwen, te bespelen, door te geven en er telkens opnieuw iets mee te doen.