Dans op een continuüm tussen traditie en innovatie | Maya Sapera en Indiase dans

Maya groeide op met Indiase en Oriëntaalse dans, hoewel ze zelf geen Indiase roots heeft. In het begin werd ze daarom niet altijd serieus genomen: ​“Mensen wilden een danseres uit India. Mijn muzikant gaf me de artiestennaam Maya Sapera en zei dat ik me Indiaas moest voordoen.” Toen ze dat deed, werd ze wél geprogrammeerd. Maya wil aantonen hoe absurd die realiteit is: ​“Ik ben gewoon met die dansen opgegroeid, net zoals iemand in Japan kan opgroeien met westerse klassieke muziek. Als iets deel uitmaakt van je opvoeding, wordt het ook deel van jezelf.”

Vandaag leidt ze het Motion in Sound & Dance Collective in Gent. Ze geeft les in Kathak (klassieke Noord-Indiase dans), Oriëntaalse dans, volksdans uit Rajasthan en Bollywood. ​“Collective, omdat iedereen de kans krijgt om te groeien en te creëren. En motion, van emotie én beweging — want traditie beweegt ook.” In haar werking staan overdracht en creatie centraal: niet alleen op technisch vlak, maar als doorleefde praktijk. Het gaat om meer dan het aanleren van passen of ritmes: het is een proces van persoonlijke ontwikkeling, vertrouwen en wederkerigheid. Het gaat om meer dan het creëren alleen, het is een uitwisseling in een bepaalde maatschappij en het communiceren met een bepaald publiek.

Indiase dans is eerst en vooral een traditie die mondeling wordt doorgegeven. ​“Oorspronkelijk kreeg je het niet meteen uitgelegd of op papier gezet. Dat heeft zijn reden. Eerst moet het lichaam het begrijpen.” Vandaag de dag is video ook niet meer weg te denken uit het Indiase verhaal. ​“In het eerste jaar geef ik mijn leerlingen geen handboek”, zegt ze. ​“Eerst moet je het voelen, zelf neerschrijven. Het lichaam moet het begrijpen.” Je mag opnemen, maar pas nadat je het hebt geleerd en op het einde van het eerste jaar krijg je je boek. ​“Alles begint bij ervaring. Eerst de dans belichamen, dan pas benoemen.”

Uit respect voor het publiek, de mede-dansers en de traditie zelf streven Maya en de dansers naar de hoogste standaarden. Dat betekent niet dat ze perfect moeten zijn, maar wel dat ze hun best doen en blijven groeien. De waarde zit niet in foutloosheid, maar in het proces en de vooruitgang die ze samen maken. Ze gebruiken dezelfde composities en theoretische kaders die in India onderwezen worden. Ook kunnen leerlingen van Maya officiële examens afleggen die zijn erkend door Indiase instellingen. Dit leidt tot wederzijdse erkenning: ​“Toen we in India dansten, trainden en stonden mijn leerlingen op het podium samen met de Indiase leerlingen van mijn guru.” Die gelijkwaardige houding sluit ook aan bij het debat rond culturele toe-eigening: haar guru maakt geen onderscheid. ​“Het maakt mij niet uit of je groen, geel, wit of bruin bent, je moet werken. Het gaat niet om waar je geboren bent, het gaat erom dat je blijft oefenen en de nieuwsgierigheid hebt om te groeien.”

Een belangrijke uitdaging bij het overdragen van een buitenlandse traditie in België is de culturele vertaling. Hoe maak je een dansvorm met wortels in een andere cultuur, geschiedenis en leefwereld begrijpelijk voor een publiek dat die achtergrond niet deelt? Maya hanteert hierin een flexibele, contextbewuste aanpak. Afhankelijk van het moment en het publiek geeft ze voor of na een voorstelling duiding, via inleidingen, gesprekken of programmabrochures. Soms laat ze de dans voor zich spreken.

Essentieel voor haar is dat Indiase dans niet wordt herleid tot iets exotisch of louter decoratiefs. ​“Ik wil niet dat het alleen maar kleurrijk is. Er zit een diepere waarde in die ik wil overbrengen.” Bij haar laatste creatie, Noqté, ging Maya in samenwerking met muzikant Robbe Kieckens en videograaf Niko Himschoot op zoek naar precies die lagen van betekenis. Ze vertaalde begrippen als geworteld zijn, emotionele wijsheid en circulariteit naar een voorstelling met dans en videokunst. Ze koos voor een emotionele ingang: de navarasa of negen emoties. In plaats van louter conceptueel te werken, vertrok ze vanuit belichaamde emotie — een benadering die in de Indiase traditie vanzelfsprekend is, maar in een Europese context vernieuwend en aanvullend werkt. Muzikaal gezien kozen ze voor een voortdurende drone — een sthāyabhāva of blijvende stemming — die als basis diende voor improvisaties in Iraanse maqams en ritmische experimenten. Zo ontstond een klanklandschap dat door Belgische toeschouwers werd herkend als een hedendaagse soundscape, maar tegelijk stevig in traditie geworteld bleef.

Bij deze voorstelling koos ze ervoor om geen context vooraf te geven, en het publiek pas achteraf uit te nodigen voor een gesprek. Eén van de toeschouwers, Jan-Sebastiaan Degeyter, beschreef de ervaring als volgt: ​“Noqté brengt dans, livemuziek en visuele projecties op een poëtische en unieke manier samen. Door de vertraagde beelden en het lichtspektakel denken we na over evolutie, groei en de schoonheid van leven en dood. De livemuziek versterkt de dans en laat de toeschouwer de poëtische kracht en het mysterie van de natuur ervaren.”

De boom groeit ook in de breedte: Maya zoekt voortdurend naar kruisbestuiving met andere kunsten. Iedere kunstvorm heeft zijn eigen manier om te creëren en vorm te geven. Dat is ongelofelijk inspirerend, niet alleen voor Maya zelf, maar ook het publiek krijgt de dans door de nieuwe inkleding een andere betekenis. Ze werkte al samen met onder meer opera, hedendaagse dans, jazz en gnawa-muziek, een costumière, een videokunstenaar, housemuziek, een keramiste etc. ​“Ik leg het niet gewoon naast elkaar”, zegt ze. ​“Ik zoek waar we elkaar écht raken. De klik zit meestal in iets diepers, in een gedeelde menselijke waarde.”

Zo vertrok ze in een samenwerking met opera vanuit het belang van ritme in Indiase dans. Ze ging op zoek naar het ritme in een aria en gebruikte dit als basis voor een choreografie. In de samenwerking met hedendaagse dans ging het dan weer over een andere manier om ruimte te voelen – dit alles terwijl zij zichzelf blijft, een danseres die opgroeide met Indiase en Oriëntaalse dans met roots in België en Spanje.

Met Noqté ontwikkelde Maya voor het eerst een uitgesproken persoonlijke taal. Ze vindt het belangrijk om ruimte te creëren voor eigenheid in een gemeenschap. In de voorstelling smelten dans, livemuziek en videokunst samen tot een voorstelling die de grenzen van traditie én discipline overstijgt. Voor Maya is dit een voorbeeld van hoe samenwerking niet alleen verrijkt, maar ook nieuwe artistieke werelden opent.

Om podiumkansen te blijven creëren, zoekt Maya actief naar alternatieve vormen: samenwerkingen met artiesten uit andere disciplines, het opzetten van gezamenlijke voorstellingen of festivals, en het uitwisselen van podia. Die creativiteit is essentieel om toch een plek te blijven veroveren.

Daarnaast droomt ze van uitwisseling met andere kunstenaars en beoefenaars die, net als zij, werken op het kruispunt van twee culturen én die geworteld zijn in een traditie en zoeken naar vernieuwing. Ze ziet die uitwisseling op twee niveaus: ​“Enerzijds wil ik in gesprek gaan: Hoe breng jij iets traditioneels naar een Belgisch publiek? Welke stappen zet jij? Anderzijds wil ik ook echt samen creëren. Niet alleen praten, maar doen.”

Volgens Maya is het hoog tijd dat er meer ruimte komt voor artistiek onderzoek dat vertrekt vanuit niet-westerse traditie. ​“Ik vind dat daar de deuren voor open moeten gaan”, zegt ze. In kunstinstellingen is er vandaag soms wel aandacht voor niet-westerse makers, maar meestal binnen een hedendaags kader — zoals een danser uit Afrika of Latijns-Amerika die met hedendaagse dans werkt. Wat veel minder gebeurt, is dat mensen die met niet-westerse artistieke vormen werken ook als onderzoekers worden gezien. Terwijl dat net belangrijk is. ​“Onze maatschappij is niet meer wit”, zegt Maya. ​“Het is nodig, en het gaat de maatschappij ook verrijken.”

Maya’s praktijk biedt waardevolle inzichten voor iedereen die een erfgoedpraktijk uit een andere cultuur wil doorgeven in België:

• Start bij de wortels: Begrijp waar de traditie vandaan komt en houd – zo mogelijk – contact met de mensen en de gemeenschap die ze heeft doorgegeven.
• Werk aan de kruin: Durf te vernieuwen en aanpassen. Traditie is geen stilstaand iets, maar leeft en verandert.
• Streef naar kwaliteit: Toon respect door de traditie met zorg en kwaliteit door te geven.
• Wees een brug, geen zender: Luister naar je publiek, zoek de verbinding en benoem wat universeel is.