Verslag ontmoetingsmoment voor muziek en podiumkunsten met roots buiten België

CEMPER voert diepte-interviews uit met beoefenaars en stakeholders in Vlaanderen en Brussel. Na ieder interview schrijven we een artikel dat we publiceren op onze website in het dossier Muziek en podiumkunsten tussen culturen. We registreren ook een omschrijving van tradities en praktijken op www​.immaterieelerfgoed​.be, waar we de breedte van aanwezige tradities, praktijken en kennis in Vlaanderen zichtbaar maken. Een praktische gids over het borgen van muziek en podiumkunsten met roots buiten België is in ontwikkeling. Hierin nemen we inzichten mee uit de afgenomen interviews en vullen deze aan met bevindingen uit de ervaringsuitwisseling tijdens het ontmoetingsmoment. 

Tijdens de interviews uitten veel geïnterviewden de wens om anderen te ontmoeten en om inzichten en ervaringen met elkaar uit te wisselen. Dit vormde de aanleiding voor het ontmoetingsmoment. Tijdens dit moment deelden we een aantal inzichten over terugkerende thema’s uit de interviews, vervolgens gingen we hierover in gesprek. 

Transmissie 

Kennis wordt vaak doorgegeven via stem, oor, lichaam en herhaling en minder via schriftelijke bronnen. Belichaamd leren vraagt tijd die er in de huidige samenleving zelden is. Sommige gemeenschappen bieden hierop een antwoord door de traditie te documenteren. De meester-leerlingrelatie blijft in sommige tradities een centraal principe, ook in diaspora-contexten waar trajecten soms korter zijn en afgewisseld worden met andere manieren van leren. Deelname aan gemeenschap en informele momenten zijn even belangrijk als formele lessen. Terecht wordt door één van de deelnemers opgemerkt dat het niet alleen gaat over het overbrengen aan nieuwe mensen, maar ook context bieden voor participatie voor zij die al vertrouwd zijn met de traditie. 

Zichtbaarheid 

Zichtbaar zijn betekent niet alleen een plek op een podium óf zichtbaar zijn voor een breder publiek, maar ook een volwaardige plek opeisen in het culturele landschap: aanwezig in het publieke debat, op platforms en in het onderwijs. Context is voor velen essentieel, een optreden zonder omkadering kan leiden tot exotisering. Documentatie draagt bij aan erkenning, zowel binnen de gemeenschap als naar het bredere publiek. De term ​‘wereldmuziek’ wordt steeds vaker bewust vermeden als een vorm van exotisme. 

Tijdens het ontmoetingsmoment bespraken we hoe erfgoeddragers hun weg vinden in de beschikbare beleidsinstrumenten rond immaterieel erfgoed. Voor de lijst van inspirerende borgingspraktijken kan je enkel genomineerd worden. Een aanvraag voor de Inventaris Vlaanderen van het Immaterieel Cultureel Erfgoed vraagt relatief veel inspanningen — voornamelijk gericht op het opmaken van een erfgoedzorgplan — waarbij CEMPER ondersteuning kan bieden. De vraag wordt gesteld of de UNESCO-lijsten een grotere zichtbaarheid bieden. Op dit moment zijn er nog geen praktijken met roots buiten België opgenomen op de Inventaris Vlaanderen. Dit biedt een opportuniteit voor de toekomst, maar roept tegelijk de vraag op hoe een nationale lijst omgaat met levende tradities die niet stoppen bij de grenzen. De inspanningen van CEMPER zijn in eerste instantie gericht op De grote verzameling, het centrale overzicht waar de diversiteit aan levende tradities in Vlaanderen wordt gebundeld. 

Innovatie en traditie 

Traditie en innovatie zijn geen tegenstellingen. Een levende traditie evolueert voortdurend, zolang de kern bewaard blijft. De vraag wat die kern is en wie dat beslist, blijft een punt van voortdurende dialoog. 

Samenwerking 

Organisaties als MetX, Muziekpublique, Schouwburg Kortrijk, Rataplan, Erfgoedcel Brussel en het Muziekmuseum Vleeshuis vormen de ruggengraat voor veel tradities. Echte samenwerking vraagt een gelijkwaardige dialoog, geen oppervlakkige multiculturaliteit. 

Wat de sector nodig heeft: 

• meerjarige trajecten in plaats van eenmalige optredens zonder steun voor het traject dat eraan voorafgaat;
• erkenning van collectief auteurschap;
• toegankelijke instappunten voor nieuwkomers in de kunstensector;
• respect voor mondelinge en belichaamde kennis als volwaardige expertise;
• … 

Na de presentatie en een korte samenvatting gingen de deelnemers met elkaar in gesprek over zichtbaarheid en transmissie, de uitdagingen die ze daarbij tegen komen en wat zijzelf en CEMPER hierin zouden kunnen ondernemen. 

Over overdracht benadrukten de deelnemers dat transmissie in al haar vormen gebeurt: via workshops, optredens, masterclasses, documentaires en peer-to-peerleren. Persoonlijke relaties en het gemeenschapsgevoel staan centraal, ​“bij elkaar in de leer gaan” als vriendschappelijk proces. Tegelijk worstelen velen met de vraag hoeveel aanpassing een traditie aankan: hoe bouw je een brug naar een onbekend publiek zonder de kern te verliezen? Jonge generaties betrokken houden blijft een terugkerende uitdaging, zeker als economische erkenning of zichtbaarheid ontbreekt. Ook een gemeenschap draaiende houden met alle logistieke en leiderschapskwesties die daarbij komen kijken, vormt een uitdaging. Deelnemers vroegen CEMPER onder andere om ruimte te creëren voor de dialoog over wat te bewaren en wat te laten evolueren. 

Over zichtbaarheid toonden de gesprekken dat veel praktijken actief zijn via sociale media, optredens en mondeling netwerken, maar dat een glazen plafond voor reguliere programmatie blijft bestaan. Minder bekende tradities kampen met een gebrek aan erkenning en publiek. Ook is het belangrijk om in een veilige omgeving te kunnen optreden, waarin ruimte is om te groeien en zonder te worden ingezet als symbool voor diversiteit. De deelnemers zien een rol voor CEMPER in het doorverwijzen naar programmatoren, het verspreiden van hun werk via CEMPER’s communicatiekanalen, en het leggen van bruggen naar het academische veld. Ook was er vraag naar een platform of agenda waarop organisaties en praktijken zichtbaar kunnen worden voor een breder publiek. 

Als gemeenschappelijke nood over alle tafels heen klonk de vraag naar meer structurele ondersteuning: financiering, podiummogelijkheden en netwerkkansen. Deelnemers waardeerden de artikels en registraties die CEMPER al maakte als een concrete vorm van erkenning, en vroegen om meer van zulke initiatieven, inclusief een festival of feestelijk evenement als ontmoetingsplek voor de verschillende gemeenschappen. 

CEMPER werkt verder aan een praktische gids voor het borgen van muziek en podiumkunsten met roots buiten België. Daarnaast willen we vaker dit soort ontmoetingsmomenten organiseren en uitwisseling stimuleren. Wil je opgenomen worden in het onderzoek, samenwerken of heb je ideeën? Neem dan contact met ons op.