Een draailier leeft pas echt als je ermee aan de slag gaat
Wim Clarijs uit Zeeuws-Vlaanderen luisterde als dertienjarige al geboeid naar volksmuziek op de Belgische radio. Jaren later ontdekte hij bij toeval hoe een draailier klonk en besloot hij er zelf één te bouwen. Wat begon met de bouw van een draailier op de klankkast van een door zijn vader gebouwde gitaar en een flinke dosis nieuwsgierigheid, groeide uit tot een ambacht dat hij al meer dan veertig jaar beoefent. Vandaag de dag repareert en restaureert hij vooral draailieren. Daarnaast past hij draailieren aan naar de behoeften van de speler en deelt hij zijn kennis met spelers die hun instrument beter willen leren kennen en onderhouden. CEMPER bezocht hem bij hem thuis en ging met hem in gesprek.
Hoe zou je aan een leek uitleggen wat een draailier is en hoe het instrument werkt?
“Een draailier is eigenlijk een gemechaniseerde viool. Bij een viool strijk je met een strijkstok over de snaren. Bij een draailier wordt die strijkstok vervangen door een wiel dat je met een zwengel ronddraait. Dat wiel strijkt voortdurend over de snaren, waardoor je een doorgaand geluid krijgt.
De melodie speel je met een toetsenbord. Met de toetsen verkort je de snaren, waardoor de toon verandert. Daarnaast heeft een draailier bourdon- of begeleidingssnaren, die een voortdurende ondertoon geven. Dat doet een beetje denken aan een doedelzak, waarbij de luchtstroom ervoor zorgt dat de bourdonpijpen blijven klinken.
Er is ook nog een bijzonder onderdeel waarmee je ritmische accenten kunt maken. Dat geeft de draailier een eigen karakter. Het is dus een snaarinstrument, maar door de combinatie van het draaiende wiel, de melodiesnaren, de bourdon en het ritmische effect, heeft het een heel eigen klank.
Mensen vragen me vaak hoe oud het instrument is. Ze zien een draailier en denken dat die rechtstreeks uit de middeleeuwen komt. Maar een instrument is geen voorwerp dat ergens in het verleden is blijven steken. Het heeft een geschiedenis, en die geschiedenis loopt door tot vandaag.”
Hoe ben je zelf instrumentenbouwer geworden?
“Toen ik twaalf of dertien was, luisterde ik veel naar de Belgische radio. Op donderdagavond was er, voor zover ik me herinner, een volksmuziekprogramma. Daar hoorde ik onder anderen Wannes Van de Velde en ‘t Kliekske. Ik vond dat geweldig. Ik had ook belangstelling voor Engelse en Nederlandse volksmuziek.
Mijn eigenlijke kennismaking met de draailier kwam later, tijdens mijn stage voor de pedagogische academie. Dat moet omstreeks 1978 geweest zijn. Ik was met een middelbare school op kamp in de buurt van Utrecht. Op een avond hoorde ik muziek in de buurt van de slaapzalen. Ik dacht eerst dat het een doedelzak was, maar het klonk anders. Je hoorde dat er iets streek. Ik ging kijken en ontdekte een zelfgebouwde draailier. Dat was een heel eenvoudig instrument, met onder andere spijkertjes in de constructie. Ik kende de draailier toen nog niet, hoewel er al mensen waren die zich er volop mee bezighielden. Ik dacht meteen: dat wil ik ook. Ik wil zelf zo’n ding bouwen.
Mijn vader had in zijn jonge jaren een aantal gitaren gebouwd. Daarvan lagen er nog enkele onderdelen. Van een gitaar waarvan de hals kapot was, maar de klankkast nog intact, gebruikte ik de klankkast om een draailier te bouwen. Dat werd helemaal niets. Maar zo ging dat toen. We spreken over het einde van de jaren zeventig, toen het bijzonder moeilijk was om informatie over draailierbouw te vinden.
Uiteindelijk heb ik mijn eerste bruikbare draailieren gebouwd rond 1981. Sindsdien heb ik er, met tussenpozen, zo’n vijftien tot twintig gemaakt. Soms lag het bouwen jarenlang stil, omdat andere dingen in mijn leven meer aandacht vroegen. Maar de belangstelling voor het instrument is altijd gebleven.”
Waar vond je de informatie die je nodig had? Hebben bepaalde personen je het ambacht aangeleerd?
“In het begin was informatie verzamelen een hele onderneming. Tegenwoordig zoek je iets op internet en vind je binnen enkele minuten filmpjes, bouwbeschrijvingen en adressen. Eind jaren zeventig bestond dat allemaal nog niet.
Gaandeweg ontdekte ik dat er in Frankrijk mensen waren die het instrument bouwden. Ik begon brieven te schrijven, in mijn gebroken Frans. Die brieven waren soms weken onderweg en het antwoord liet ook weer een tijd op zich wachten. Uiteindelijk sprak je dan af om bij iemand langs te gaan. Ik ben ongeveer een jaar gaan reizen om meer over draailieren te weten te komen. Zo heb ik onder anderen René Zosso bezocht, een Zwitserse draailierspeler. Door zulke ontmoetingen leerde ik steeds meer over het instrument en de bouw ervan.
Ik heb geen opleiding gevolgd waarin iemand me stap voor stap het volledige ambacht heeft aangeleerd. Ik heb veel zelf ontdekt en uitgeprobeerd, maar dat betekent niet dat je het helemaal alleen kunt leren. Je hebt mensen nodig die je iets kunnen tonen, bij wie je vragen kunt stellen en die je laten zien hoe zij bepaalde problemen aanpakken. Als je alles zelf probeert uit te vinden, heb je soms de neiging om oplossingen te bedenken die veel ingewikkelder zijn dan nodig. Door met anderen mee te kijken, ontdek je hoe het eenvoudiger kan. Dat vind ik een belangrijk aspect van ambachtelijke kennis. Je leert door te doen, maar ook door te kijken, te vragen en ervaringen uit te wisselen. Je hebt een referentiekader nodig.”
Wat zijn de belangrijkste lessen die je door de jaren heen hebt geleerd?
“Dat je zelf moet durven proberen, maar dat je tegelijk moet beseffen dat je niet alles alleen hoeft te doen. Dat geldt ook voor spelers. Wanneer iemand een draailier heeft gekocht, hoeft die niet meteen voor elk probleem naar een bouwer te stappen. Sommige dingen kun je prima zelf leren. Je moet alleen weten waar je moet beginnen.
Neem bijvoorbeeld het stemmen van een draailier. Een instrument dat niet behoorlijk gestemd is, is eigenlijk geen instrument. Toch weten veel beginnende spelers niet goed hoe ze hun draailier moeten stemmen of wat ze moeten doen als het geluid niet meer goed zit.
Ook het onderhoud schrikt mensen soms af. Er kan iets loskomen, een wiel kan problemen geven of er kan een snaar breken. Dan denken mensen al snel dat ze er zelf niets aan kunnen doen. Ik vind het juist leuk om te laten zien wat er aan de hand is. Als ik iets herstel, probeer ik uit te leggen wat ik doe en waarom. Zo kan iemand de volgende keer misschien zelf een oplossing vinden. Door inzicht te krijgen in je instrument, word je er ook zelfstandiger in.
Ik organiseer daarom af en toe workshops voor spelers. Daarin bekijken we hoe je een draailier onderhoudt, hoe je ze stemt en welke problemen je zelf kunt oplossen. Ik zou dat in de toekomst graag verder uitbouwen.”
Kun je aan een instrument verschillende bouwers herkennen? Waarin onderscheiden ze zich van elkaar? Heb jij zelf een handelsmerk?
“Er zijn zeker verschillen tussen bouwers. Dat zie je bijvoorbeeld aan de constructie, de afwerking en de versieringen. Bij historische draailieren zie je soms heel duidelijk hoe verschillende ambachtslieden aan hetzelfde instrument hebben gewerkt.
In de historische regio Bourbonnais (tegenwoordig Allier) bestond er een echte traditie van draailierbouw. Het centrum hiervan is het dorpje Jenzat, op dit moment is dit meer een toeristische attractie. Maar hier werkten families als Pajot en Pimpard al generaties lang in het vak. Ooms, neven en schoonzonen waren met elkaar verbonden. Soms specialiseerde iemand zich in een bepaald onderdeel, zoals het snijden van de kop van een draailier. Die onderdelen konden vervolgens door andere bouwers worden gebruikt.
Daardoor zie je bij sommige instrumenten verschillende handen aan het werk. Je herkent bijvoorbeeld een bepaald type constructie, maar de kop kan door een andere ambachtsman gemaakt zijn. Dat vind ik fascinerend. Zo’n instrument vertelt niet alleen iets over de bouwer, maar ook over het netwerk waarin die werkte.
Zelf ben ik niet zozeer bezig met versieringen of inlegwerk. Ik hou van een vrij sobere constructie. Je zou mijn stijl bijna functioneel of strak kunnen noemen. Ik ben vooral geïnteresseerd in hoe een instrument werkt en hoe prettig het bespeelbaar is. Ik heb ook aanpassingen gedaan die het bespelen en het vervangen van snaren gemakkelijker maken. Sommige constructies worden traditioneel op een bepaalde manier uitgevoerd, maar dat betekent niet dat die werkwijze altijd de handigste is.”
Werk je volgens vaste bouwtekeningen?
“Nee, ik werk niet met uitgewerkte bouwtekeningen zoals mensen dat soms verwachten. Ik maak schetsen en vertrek vanuit bepaalde maten, maar vervolgens bouw ik stap voor stap verder. Natuurlijk liggen sommige zaken vast. De mensuur, de lengte van de snaren die bepalend is voor de toonhoogte, moet bijvoorbeeld kloppen. Maar tijdens het bouwen moet je ook aanvoelen wat er nodig is.
Ik ontwerp vanuit kennis en ervaring. Je hebt een idee van hoe het instrument moet worden en werkt daar geleidelijk naartoe. Soms moet je een onderdeel net iets anders uitvoeren dan bij het vorige instrument. Dat verschil kan maar enkele millimeters bedragen, maar toch een grote invloed hebben.
Dat aanvoelen is een belangrijk deel van het ambacht. Je leert het niet alleen uit boeken of tekeningen. Je moet het materiaal leren kennen, ervaring opdoen en begrijpen hoe de verschillende onderdelen op elkaar inwerken.”
Wat spreekt je zo aan dit ambacht?
“Ik vind het gewoon geweldig om met draailieren bezig te zijn. Het is mijn ding. Ik bouw graag nieuwe instrumenten, maar ik vind het minstens even interessant om oude draailieren op te sporen, te herstellen en te restaureren. Soms kom je een antieke draailier tegen die al lange tijd niet meer bespeeld wordt. Andere keren gaat het om een instrument dat bijna een wrak is. Toch kan er nog veel informatie in zitten. Sommige historische instrumenten zijn bijzonder waardevol, net zoals bepaalde violen dat zijn.
Ik vind het boeiend om te ontdekken hoe zo’n instrument gemaakt is, waar het vandaan komt en wat je er nog mee kunt doen. Dat is een andere kant van het ambacht dan zelf iets nieuws bouwen, maar ze vullen elkaar aan.
Daarnaast wil ik de draailier promoten. Ik wil dat mensen het instrument leren kennen en dat het bespeeld blijft worden. Daarvoor hoef je niet per se een professionele muzikant of een gespecialiseerde bouwer te zijn. Ook iemand die gewoon graag naar volksmuziek luistert, danst of zelf eens een instrument wil proberen, hoort erbij. Ik help mensen die een draailier willen kopen, maar niet goed weten waar ze op moeten letten. Als het in de buurt is, ga ik soms mee kijken. Ik wil vermijden dat iemand een instrument koopt dat eigenlijk niet geschikt is of waar die vervolgens niet mee verder kan.
Ook als ik iemand een instrument verkoop, maak ik het zo laagdrempelig mogelijk. Als iemand na een tijdje merkt dat de draailier toch niet het juiste instrument is, dan mag die mij dat laten weten. Ik ben bereid om een instrument dat ik verkocht heb terug te kopen. Voor mij is het belangrijker dat mensen de kans krijgen om het instrument te ontdekken dan dat ze eraan vastzitten wanneer het toch niet blijkt te passen.”
Je richtte in 2007 Zorgwerkplaats De Balans op. Wat is de link tussen die werkplaats en je ambacht?
“In de zorgwerkplaats zijn we met allerlei activiteiten bezig. We maken dingen van hout, doen eenvoudige opdrachten en organiseren creatieve activiteiten. Af en toe bouwen we ook eenvoudige muziekinstrumenten. Zelf ben ik tussendoor met draailieren bezig, bijvoorbeeld om ze te herstellen of te restaureren. Vaak doe ik dat in de werkplaats van mijn bedrijf. Mensen die daar aan het werk zijn, tonen belangstelling en komen kijken. Zo ontstaat er vanzelf contact.
Ik vergelijk dit met de manier waarop de vroegere ambachtsgilden in de maatschappij aanwezig waren. Ambachten waren veel zichtbaarder aanwezig in het dagelijkse leven. Je had een bakker, een schoenmaker, een timmerman. Mensen kwamen langs, zagen wat er gebeurde en raakten geïnteresseerd. Kinderen konden bij een ambachtsman terecht om het vak te leren.
Het ambacht is niet meer op dezelfde manier vanzelfsprekend aanwezig in onze directe omgeving. Ik vind het belangrijk dat mensen kunnen zien hoe iets gemaakt of hersteld wordt en dat ze de kans krijgen om zelf iets uit te proberen. Dat hoeft niet meteen ingewikkeld te zijn. In de werkplaats hebben we bijvoorbeeld met de mensen al eenvoudige hommels gebouwd. Dat is een snaarinstrument dat veel toegankelijker is dan een draailier. Ik vind het mooi wanneer mensen op die manier met een ambacht in aanraking komen. Je hoeft niet eerst alles te weten om eraan te beginnen. Je mag al doende leren.
De activiteiten in de werkplaats staan niet alleen in het teken van iemands problemen. Natuurlijk begeleiden we mensen die het moeilijk hebben en kan het nodig zijn om aandacht te besteden aan hun mentale gezondheid of hun situatie. Maar het is ook prettig om ergens naartoe te gaan waar je gewoon samen aan iets kunt werken, koffie kunt drinken en contact hebt met andere mensen.
Sommige mensen willen na een moeilijke periode opnieuw een ritme opbouwen en uiteindelijk weer aan het werk. Dan kan het helpen om op vaste momenten naar de werkplaats te komen, een taak op te nemen en samen iets te maken. Wat je doet, is daarbij een middel, geen doel op zich. Het gaat niet uitsluitend om het eindproduct. Het gaat ook om wat mensen onderweg ervaren en leren. Dat sluit aan bij mijn eigen manier van werken. Ik wil dat mensen zelf verantwoordelijkheid kunnen opnemen. Ik ben misschien wel de baas van mijn bedrijf, maar dat betekent niet dat ik voor iedereen moet bepalen wat die moet doen. Ik wil juist dat mensen zelf ontdekken wat ze kunnen en daarin hun eigen verantwoordelijkheid nemen.”
Is er een netwerk rond draailier en draailierbouw? Wordt er kennis uitgewisseld?
“Ja, dat netwerk strekt zich uit over verschillende Europese landen. Er zijn bouwers, spelers, muziekscholen, verenigingen en mensen die vooral geïnteresseerd zijn in volksmuziek. In België en Nederland zijn er bijvoorbeeld organisaties zoals Stichting Draailier en Doedelzak en Muziekmozaïek die veel goed werk doen. Ook muziekschool Ward De Beer en verschillende andere volksmuziekscholen spelen een rol. Daarnaast zijn er in Duitsland, Frankrijk en Engeland mensen met wie ik contact onderhoud. Ik heb ook al contacten gehad met Italiaanse en Spaanse bouwers.
Het is een verspreid netwerk, maar de mensen kennen elkaar vaak wel. Ze ontmoeten elkaar tijdens workshops, stages en optredens. Soms krijg je via iemand anders een naam door en kom je zo weer bij een nieuwe bouwer of speler terecht. Er zijn mensen die vooral willen spelen en niets zelf aan hun instrument willen doen. Anderen vinden het juist interessant om te bouwen, te sleutelen of reparaties uit te voeren. Beide groepen zijn belangrijk. Je hebt niet alleen bouwers nodig, maar ook spelers, luisteraars, organisatoren en mensen die belangstelling hebben voor het instrument. Samen zorgen zij ervoor dat de draailier blijft leven.”
Merk je tijdens je carrière een evolutie in de draailierbouw?
“Zeker. Toen ik begon, was het bijzonder moeilijk om informatie te vinden. Je moest reizen, brieven schrijven en mensen bezoeken. Nu kun je via internet veel gemakkelijker in contact komen met bouwers en spelers. Je vindt filmpjes, informatie en voorbeelden van instrumenten uit verschillende landen.
Ook de mogelijkheden van het instrument zelf zijn veranderd. Traditioneel had een draailier een vrij beperkt aantal melodie- en bourdon-snaren. Bij moderne instrumenten zie je meer snaren, verschillende stemmingen en systemen waarmee je bepaalde snaren aan of uit kunt schakelen. Daardoor worden er meer muzikale mogelijkheden gecreëerd. Je kunt bijvoorbeeld andere toonladders gebruiken en nieuwe klanken ontwikkelen.
Daarnaast is er de elektronische ontwikkeling. Draailieren worden versterkt, er wordt met effecten gewerkt en sommige spelers gebruiken sampling: Ze nemen een melodie of ritmisch patroon op en bouwen daarop verder. Goede voorbeelden hiervan zijn Thomas Hoste en Gregory Jolivet. Ook de klankkast kan als ritmisch element worden gebruikt. Er zijn muzikanten die traditionele volksmuziek spelen, maar evengoed eigen composities maken. De draailier duikt op in allerlei muzikale contexten, van folkrock tot experimentele en elektronische muziek. Dat vind ik geweldig. De draailier is niet uitsluitend een instrument waarmee je oude muziek speelt. Het is een instrument waarmee je ook muziek van vandaag kunt maken.”
Experimenteer je zelf graag met technieken en materialen?
“Ja, al ligt mijn belangstelling vooral bij de constructie en het gebruiksgemak. Ik vind het interessant om te onderzoeken hoe je een instrument beter bespeelbaar kunt maken en hoe je bepaalde onderdelen gemakkelijker kunt onderhouden. Ook bij materiaalkeuze speelt ervaring een belangrijke rol. Instrumentenbouwers gebruiken vaak houtsoorten zoals esdoorn, walnoot en fijnspar. Welke houtsoort je kiest, hangt onder meer samen met de eigenschappen van het materiaal en de plaats waar je het gebruikt.
Er wordt soms veel gespeculeerd over welke houtsoorten het beste zijn. Maar instrumentenbouwers hebben ook altijd gekeken naar wat in hun omgeving beschikbaar was. In verschillende landen ontstonden daardoor eigen tradities en materiaalkeuzes.
Ik vind het belangrijk om kennis uit het verleden te begrijpen, maar niet om alles zomaar over te nemen. Je kunt respect hebben voor een traditionele constructie en tegelijk zoeken naar manieren om het instrument te verbeteren. Dat is voor mij een essentieel onderdeel van het ambacht.”
Denk je dat draailierbouw een duurzame toekomst tegemoet gaat als ambacht?
“Ik denk dat er mogelijkheden zijn. De belangstelling voor de draailier blijft groeien, al gaat dat geleidelijk. Het instrument blijft niet hangen in het beeld van iets dat uitsluitend bij het verleden hoort. Je ziet dat mensen nieuwe muzikale mogelijkheden ontdekken en dat de draailier in uiteenlopende genres wordt gebruikt. Dat trekt ook nieuwe spelers aan.
Tegelijkertijd is het een duur instrument. Een goede draailier bouwen vraagt veel tijd, kennis en ervaring. Niet iedereen kan of wil meteen zo’n bedrag investeren. Daarom zijn er ook andere mogelijkheden ontstaan. Je hebt bijvoorbeeld bouwpakketten waarmee mensen zelf een eenvoudiger instrument kunnen samenstellen. Een voorbeeld is de Nerdy Gurdy. Dat is geen vervanging voor een hoogwaardig instrument, maar het maakt de eerste kennismaking met de draailier toegankelijker. Bij draailierstages en cursussen is het vaak mogelijk een leen- of huurinstrument te gebruiken. Ik vind dat soort initiatieven waardevol. Niet iedereen hoeft meteen een duur instrument te kopen. Het belangrijkste is dat mensen de kans krijgen om te ontdekken of het iets voor hen is.”
Wat wil je zelf als bouwer nog bereiken? Waar droom je nog van?
“Ik wil opnieuw meer draailieren bouwen. Ik ben daar onlangs weer mee begonnen en wil graag nog een aantal instrumenten maken. Het is lang geleden dat ik een nieuwe draailier heb gebouwd, en ik wil graag ervaren hoe dat nu loopt.
Daarnaast wil ik meer initiatief nemen om spelers samen te brengen rond onderhoud en herstellingen. Ik zou het mooi vinden om meer spelers te laten ontdekken wat ze zelf aan hun instrument kunnen doen. Niet om van iedereen een bouwer te maken, maar om de drempel te verlagen. Je hoeft niet voor alles afhankelijk te zijn van een specialist. Als je weet hoe je instrument in elkaar zit, kun je er met meer vertrouwen mee omgaan. En als je ergens niet uitkomt, kun je hulp vragen. Voor mij draait het allemaal om hetzelfde: het enthousiasme voor de draailier delen en ervoor zorgen dat het instrument bespeeld blijft worden.”
Wat betekent ambacht voor jou?
“Ik denk dat het belangrijk is om ambacht niet te verwarren met iets wat je precies zo moet doen als vroeger. Ambacht betekent voor mij juist dat je blijft innoveren, telkens opnieuw. Dat doe je wel met respect voor de kennis en ervaring die eraan voorafgingen. Je moet begrijpen hoe iets vroeger werd gemaakt en waarom bepaalde keuzes werden gemaakt. Vanuit die kennis kun je verder werken en nieuwe mogelijkheden ontdekken.
Je hoeft de traditie niet stil te zetten om haar te bewaren. Integendeel: een ambacht blijft bestaan doordat mensen ermee aan de slag gaan, ermee experimenteren en hun kennis doorgeven. Dat geldt voor de draailier, maar ook voor veel andere ambachten. Je moet mensen de ruimte geven om zelf dingen te proberen en te ontdekken wat ze kunnen.
Uiteindelijk wil ik vooral dat de draailier blijft leven. Dat mensen erop spelen, dat ze er plezier aan beleven en dat ze het instrument op hun eigen manier verder ontwikkelen. Daar doe ik het voor.”
Ook interessant
Van partituur tot prompt: het archief van Serge Verstockt
Levend erfgoed heeft ruimte nodig | Verslag
Passie binnen circusfamilies | Erfgoeddag 2027