Raqs sharqi in Vlaanderen: tussen beweging en archief

Raqs sharqi, vaak samengevat onder de noemer ​‘buikdans’ of ​‘oriëntaalse dans’, wordt wijd beoefend, maar zelden in al haar complexiteit begrepen. Wanneer raqs sharqi buiten Egypte wordt gedanst, verandert niet alleen hoe ze eruitziet, maar ook hoe dansers en publiek de dans begrijpen. 

Tussen die verschillende benaderingen balanceert danseres en docente Lenka Badriyah in haar werk in België, waar ze met zorg en aandacht voor deze stijl lesgeeft en dansfestivals organiseert. Parallel aan haar werk als danser bouwde ze een uitgebreide collectie historisch materiaal op rond raqs sharqi. Via foto’s, geluidsopnames en objecten onderzoekt Lenka hoe beweging, stijl en muzikaliteit zich doorheen de tijd hebben ontwikkeld — en hoe die kennis vandaag opnieuw kan worden ingezet. 

Dit artikel vertrekt vanuit die dubbele praktijk. Het onderzoekt hoe raqs sharqi vandaag wordt doorgegeven, hoe verschillen tussen contexten daarin doorwerken, en hoe dans en archief elkaar kunnen versterken in het begrijpen én verderzetten van deze levende traditie. 

Raqs sharqi wordt vandaag vaak aangeduid als ​‘buikdans’ of ​‘oriëntaalse dans’, termen die ontstonden in de 19^de eeuw vanuit een westerse, oriëntalistische blik op verschillende dansvormen uit het Midden-Oosten. Zoals Lenka aangeeft: ​“De term buikdans werd in het Westen gecreëerd en weerspiegelt niet hoe verschillende dansen worden begrepen in hun oorspronkelijke context. Hij groepeert dansen en hun contexten zonder hun onderlinge verschillen te erkennen.” 

Toch blijven die benamingen vandaag sterk ingeburgerd, zowel bij dansers als publiek, vooral buiten de landen van oorsprong. Dat heeft onder meer te maken met een gebrek aan kennis over de oorsprong van de term, maar ook met het feit dat ​‘buikdans’ of ​‘oriëntaalse dans’ nog steeds de meest herkenbare en gangbare termen blijven. 

In de praktijk verwijzen ze naar een breed danslandschap waarin zowel sociale dansvormen (zoals baladi) als podiumdansen (zoals raqs sharqi) bestaan. ​“Zowel raqs sharqi als baladi worden in het Westen ​‘buikdans’ of ​‘oriëntaalse dans’ genoemd. Maar baladi wordt sociaal gedanst, thuis of op feesten, en raqs sharqi wordt op het podium uitgevoerd. Beide hebben een andere context.” 

Dat verschil in context is ook zichtbaar in hoe de dansen worden gepresenteerd. Raqs sharqi als podiumdans vraagt een kostuum dat voldoende aandacht trekt op scène. Lenka verwijst naar de bedlah als typerende podiumoutfit: een tweedelig kostuum met beha, riem en rok, vaak rijk versierd in functie van de danser en de muziek. 

Belangrijk voor raqs sharqi is de sterke band met de muziek: de danser reageert op melodie, ritme en accenten met zowel vloeiende bewegingen als ritmische korte accenten die vertrekken vanuit het midden van het lichaam. 

Lenka ziet een duidelijk verschil tussen hoe raqs sharqi wordt gedanst in Egypte en hoe de dans verschijnt binnen de internationale en Europese context: ​“Er is een grote kloof tussen deze gemeenschappen — tussen hoe de dans in Egypte wordt vormgegeven tegenover de internationale scene. Het gaat niet alleen om stijl, maar ook om de hele benadering van de dans.” 

Een belangrijk verschil zit in de opbouw van een performance. In Egypte krijgt een danser meestal meer tijd om te dansen, vaak in sets van tien tot twintig minuten. De dans ontstaat in wisselwerking met de muziek, de muzikanten en het publiek, en ligt niet volledig vast. ​“De danser reageert op de muziek, op de muzikanten en op het publiek — het is een constante interactie.” 

In Europese contexten, en ook in Vlaanderen, ziet Lenka dat het steeds vaker gaat om korte, vooraf uitgewerkte choreografieën voor shows, festivals of wedstrijden. Dansers krijgen meestal maar enkele minuten en proberen in die tijd zoveel mogelijk techniek en variatie te tonen. 

Dat verschil beïnvloedt niet alleen hoe een performance wordt opgebouwd, maar ook welke vaardigheden van dansers worden verwacht en hoe die worden aangeleerd. 

Een belangrijk verschil tussen Egypte en België zit in hoe raqs sharqi wordt aangeleerd, in de verhouding tussen choreografie en improvisatie. 

In Egypte is improvisatie een vanzelfsprekend onderdeel van het leerproces. Voor Lenka steunt improviseren niet op een spontane reactie maar op een diepgaande kennis van de muziek: ​“De dansers in Egypte kennen de liedjes van buiten. Ze weten wat er komt, en dan is de improvisatie vanzelfsprekend binnen de muziek.” 

In veel Europese contexten zoals ook in Vlaanderen wordt de dans eerder opgebouwd via vaste structuren: combinaties, sequenties en choreografieën die stap voor stap worden aangeleerd. Die aanpak maakt het mogelijk om snel een dans te construeren en over te dragen. Tegelijk verschuift daarmee de focus van reageren naar herhalen en ontwikkelen dansers minder snel een directe relatie tot de muziek. 

Lenka merkt dit verschil duidelijk in haar lessen in Gent. Wanneer leerlingen hier gevraagd worden om te improviseren, blokkeren ze vaak. Daarom zoekt ze naar manieren om een leeromgeving te creëren waarin dansers stap voor stap hun vertrouwen in improvisatie kunnen opbouwen. 

Daarbij laat ze zich inspireren door de Egyptische context. Ze werkt in haar lessen nog steeds met techniek en combinaties, maar creëert ook momenten waarin dansers leren kijken, reageren en bewegen zonder vaste structuur. ​“Ik neem ook de manier van leren in Egypte over. In Egypte staan dansers gewoon in een kring. De leerkracht danst en de dansers kijken en proberen na te doen. Het is een mooie methode omdat je zo je eigen weg vindt voor jouw lichaam.” 

Een belangrijk onderdeel daarvan is het doorbreken van de nadruk op controle en visuele correctie, bijvoorbeeld via spiegels. Door in cirkelvorm te werken en beweging van elkaar over te nemen, ontstaat ruimte om een persoonlijke relatie tot de beweging te ontwikkelen. 

Door naast een vaste lesstructuur ruimte te maken voor improvisatie, muzikaliteit en experiment, ontwikkelt Lenka een manier van lesgeven die verwijst naar Egyptische leerpraktijken, maar tegelijk aansluit bij haar lessen in Vlaanderen. 

Tijdens haar traject als danseres en leerkracht reist Lenka regelmatig naar Egypte, waar ze verschillende manieren van dansen en omgaan met de traditie van raqs sharqi ervaart. Dat verschil roept bij haar concrete vragen op: Hoe is deze dans eigenlijk gevormd? Welke keuzes van dansers, choreografen en filmmakers hebben bepaald wat we vandaag als de typische stijl van raqs sharqi zien? En wat is daarin door de tijd heen veranderd?

In haar zoektocht naar antwoorden komt Lenka steeds vaker uit bij materiaal uit de Golden Era — de periode van de jaren 1940 en 1950 in Egypte waarin dans, film en muziek sterk met elkaar verweven waren en waarin dansers als Samia Gamal een bepalende rol speelden. Voor Lenka is die periode een belangrijk referentiepunt, net omdat er voor het eerst veel beeldmateriaal bestaat waarin beweging, houding en stijl in detail zichtbaar zijn. 

Ook voor Lenka’s persoonlijke collectie is Samia Gamal een sleutelfiguur. Een kerstcadeau in de vorm van een lobbycard uit 1954 is voor Lenka een van haar meest gewaardeerde stukken in haar inmiddels uitgebreide, persoonlijke collectie van verschillende foto’s, postkaarten, kranten, affiches en vinylplaten uit die periode. 

Als danseres merkt Lenka dat ze deze materialen op een andere manier leest dan veel verzamelaars. Waar de objecten door verzamelaars van filmmemorabilia vaak worden benaderd als zeldzaam of visueel interessant, ziet Lenka er sporen in van beweging, muzikaliteit, performativiteit en kennis die direct verbonden is met de praktijk zelf: ​“De verzamelaars beseffen niet hoeveel deze objecten betekenen voor de dansgemeenschap.” 

Net dat inzicht geeft richting aan hoe Lenka omgaat met haar collectie. Het gaat niet om het bezit van objecten, maar om wat ze mogelijk maken: een beter begrip van hoe de dans zich heeft ontwikkeld en hoe verschillende stijlen en interpretaties zich tot elkaar verhouden. 

“Ik denk dat de ideale manier om dit erfgoed door te geven eigenlijk via beide gaat — een combinatie van de dans zelf, ondersteund door verzameld materiaal.” Lenka’s dubbele perspectief als danser-verzamelaar is enorm waardevol voor haar gemeenschap. Door haar collectie open te stellen, geeft ze dansers de kans om historisch materiaal actief te betrekken in hun hedendaagse praktijk. Zo draagt ze, naast haar werk als docente, bij aan een eigentijdse manier van doorgeven van raqs sharqi, waarin verleden en heden met elkaar verbonden blijven. 

Ze neemt haar collectie regelmatig mee naar gastlessen en lezingen om die directe connectie te kunnen delen. Maar dat is niet vanzelfsprekend: ​“De materialen zijn zo delicaat en breekbaar dat ik het niet graag te vaak doe.” Tegelijk merkt Lenka hoe groot de impact is wanneer ze het toch doet: ​“Mensen staan verstelt, want het is zo’n verschil om een foto online te zien en dan het oude materiaal te zien, het vintage papier, de vlekken erop, zelfs de geur ervan, alles.” 

Ze gebruikt haar materiaal niet om raqs sharqi vast te leggen in de tijd, maar om het beter te begrijpen en er opnieuw mee in dialoog te gaan. Observaties van details in danshouding en expressie vertaalt ze niet naar exacte reconstructies, maar naar een verfijning van haar eigen stijl. 

Daardoor blijft voor haar duidelijk dat de dans geen vaststaand geheel is. Ze benadrukt dat elke generatie eigen keuzes maakt en dat verandering inherent is aan dans. ​“We moeten ook beseffen dat de stijl die we dansen levend is en evolueert. Het doel is niet om het materiaal louter te reproduceren en het idee te pushen dat de Golden Era de enige juiste manier is, maar om het materiaal te gebruiken om je begrip als danser te verdiepen. Op die manier houd je raqs sharqi levend met respect voor wat eraan voorafging.” 

Wanneer Lenka haar archiefmateriaal inzet, doet ze dat niet alleen voor dansers, maar ook voor een breder publiek. Voor veel mensen blijft ​‘buikdans’ het dominante referentiekader, vaak gekoppeld aan een stereotiep beeld van verleiding of oppervlakkig entertainment. ​“Veel mensen komen na een voorstelling naar me toe en zeggen dat ze een heel verleidelijke dans verwacht hadden, maar aangenaam verrast zijn door de diepgang en het gebruik van techniek die ze zien.” 

Om dat beeld te doorbreken, geeft Lenka zoveel mogelijk context en kennis over raqs sharqi mee in wat ze doet. Tijdens voorstellingen voorziet ze bijvoorbeeld korte toelichtingen bijgestaan door haar archiefmateriaal of programmateksten, zodat het publiek aanknopingspunten krijgt om de dans anders te lezen. 

De reacties die daarop volgen, tonen hoe belangrijk die aanpak is en hoe waardevol het archiefmateriaal hierin kan zijn. Waar de dans eerst wordt bekeken vanuit een beperkt referentiekader, ontstaat er ruimte voor een meer genuanceerd begrip. 

Wanneer Lenka naar de toekomst kijkt, wil ze verder bouwen op haar collectie. Hoe kan ze dit materiaal duurzaam bewaren, en tegelijk toegankelijk houden? 

Haar droom is om de collectie onder te brengen in een permanente ruimte: ​“Mijn ultieme droom is om ergens in Caïro een mooi, klein museum te hebben.” Die wens is niet vanzelfsprekend. Raqs sharqi wordt vandaag wereldwijd beoefend en doorgegeven, maar Lenka’s collectie bestaat uit tastbare objecten die voor haar sterk verbonden blijven met de Egyptische context waarin de dans is ontstaan. 

Voor Lenka krijgt de collectie daarom haar volle betekenis in Egypte. Ze geeft aan dat het ergens wringt dat zo’n verzameling zich momenteel in Europa bevindt: ​“Het zou jammer zijn dat zo’n museum ergens in België zou staan.” 

In haar denken speelt ook de positie van dansers in Egypte een rol. Ze merkt dat raqs sharqi er niet dezelfde waardering krijgt en dat de dans de meeste tijd wordt bekeken door een beperkend of stereotiep kader. Met haar collectie wil Lenka het materiaal daarom opnieuw verbinden met de context waarin het is ontstaan. Daarbij hoopt ze bij te dragen aan een bredere waardering en een meer genuanceerd begrip van de traditie. 

Net daar wordt het spanningsveld zichtbaar: de dans circuleert wereldwijd via lichamen, lessen en praktijken, terwijl de collectie als materiële drager van die geschiedenis een specifieke plaats blijft oproepen. Lenka’s werk beweegt zich tussen die twee: het ondersteunen van een levende, veranderende praktijk en het herverbinden van het materiaal met de Egyptische context. 

Tegelijk is die ambitie vandaag nog moeilijk realiseerbaar. Het opzetten van een permanente plek vraagt ruimte, middelen en expertise die momenteel niet beschikbaar zijn. Zolang een permanente plek nog niet haalbaar is, zoekt Lenka actief naar andere manieren om de collectie een publiek leven te geven. 

Een belangrijk voorbeeld is het driedaagse Leylat Raqs Festival. Een jaarlijks dansfestival georganiseerd door Lenka en Shoonya Dance Centre dat dit jaar met zijn Heritage Edition volledig in het teken stond van ​‘Egyptisch danserfgoed’. Tijdens deze Heritage Edition wordt de collectie niet alleen getoond, maar ook verbonden met lezingen, optredens, dans- en muziekworkshops en panelgesprekken. Zo wordt het festival een plek waar materiaal, praktijk en kennis samenkomen. 

Op die manier verbindt Lenka in Vlaanderen dans, archief, publiek en kennisdeling. In die wisselwerking wordt duidelijk hoe raqs sharqi vandaag wordt doorgegeven: niet als iets dat vastligt, maar als een levende praktijk waarin lichaam, materiaal, publiek en context elkaar blijven beïnvloeden.