Verslag van het MACCH/MERIAN-Congres 2026

MACCH (Maastricht Centre for Arts & Culture, Conservation & Heritage) organiseerde in maart haar jaarlijkse congres over kunsten en erfgoed, dit keer rond het thema kunstenaarsnalatenschappen en in samenwerking met MERIAN (Maastricht Experimental Research in and through the Arts Network). Tijdens dit congres wilden de organisatoren verkennen hoe verantwoordelijkheden bij het zorgen voor kunstenaarsnalatenschappen verdeeld worden tussen alle betrokken partijen (zowel publieke als private actoren), welke wettelijke en technische tools er zijn om zorg te dragen voor een nalatenschap, welke ethische normen vandaag gelden in het omgaan met een nalatenschap en hoe alternatieve benaderingen hier een invloed op kunnen hebben. 

Thema’s die terugkeerden doorheen het congres: 

• Networks of care
  De zorg voor kunstenaarsnalatenschappen wordt niet gedragen door één persoon, maar door een netwerk van betrokkenen: familie, conservatoren, juristen, vrienden, erfgoedinstellingen … Er heeft nooit één persoon alle nodige kennis om zorg te dragen voor een nalatenschap en net daarom is het belangrijk dat ook de beslissingsmacht gedeeld wordt. Netwerken helpen niet alleen bij het delen van kennis en expertise, maar kunnen ook ingezet worden voor het delen van technisch materiaal en ruimte. 
• Complexiteit van het woord ​‘zorg’
  Sprekers waren het erover eens dat zorgen voor een nalatenschap niet is ​‘iets bewaren zoals het is’. Het woord ​‘zorg’ omvat ook tentoonstellen, loslaten, interpreteren, ontsluiten … Daarbovenop moeten we ook oog hebben voor de moeilijkheden die gepaard gaan met zorgen voor een nalatenschap: meestal is het ook een strijd om financiering, is er een emotionele beladenheid, wordt er onzichtbare arbeid geleverd … Tot slot is het opvallend dat ​‘zorgwerkers’ in een nalatenschapscontext vaak vrouwen zijn die zorg dragen voor de nalatenschap van een mannelijke kunstenaar. Dat beeld zagen sprekers en publiek graag gecorrigeerd door vaker zorg te dragen voor nalatenschappen van vrouwelijke kunstenaars en mannen meer te betrekken in het zorgdragen (zowel als kunstenaar als erfgoedwerker). 
• Wie wordt herinnerd (en wie niet)?
  Doorheen het congres werden er ook kritische vragen opgeworpen over canonisering. Vrouwelijke kunstenaars, kunstenaars uit gemarginaliseerde regio’s, kunstenaars die buiten de marktlogica werken … worden systematisch over het hoofd gezien. Daarbovenop is erkenning vaak circulair: er wordt makkelijker zorg gedragen voor de nalatenschap van een kunstenaar die al zichtbaar is, maar het werken rond een kunstenaarsnalatenschap kan ook bijdragen tot het bekender maken van een minder zichtbare kunstenaar.
• Juridische aspecten: auteursrecht en erfrecht 
  Auteursrecht en eigendomsrecht zijn niet hetzelfde. Bij het overlijden van een kunstenaar kunnen de twee verdeeld raken. Daarbovenop kunnen auteursrechten verdeeld raken over verschillende erfgenamen wanneer een kunstenaar niet één persoon aanduidt aan wie de rechten worden overgedragen. Dit maakt het vaak moeilijker om kunstwerken te exploiteren. Het is dus belangrijk dat kunstenaars op de hoogte zijn van de wetgeving en bij leven de nodige stappen zetten (zoals het opstellen van een testament) om ervoor te zorgen dat rechten in handen komen van de persoon aan wie de kunstenaar ze wil overdragen. 
• Financiering en tijd als structureel probleem 
  In vele presentaties kwam de nood aan financiering aan bod. Zeker in de zorg voor nalatenschappen van minder bekende kunstenaars is het moeilijk om de nodige budgetten te vinden. Hierdoor blijft werk vaak onderbetaald of onbetaald en dreigen nalatenschappen van minder bekende kunstenaars verloren te gaan. Daarbovenop vraagt werken rond een nalatenschap veel tijd en kunnen projecten onverwachte vertraging oplopen. Zo duurde de restauratie van een kunstwerk van Ferdi Tajiri vier jaar in plaats van het uitgerekende één jaar omwille van bijkomend onderzoek naar het gebruikte materiaal. 
• Emotionele en relationele aspecten van nalatenschapswerk 
  Werken met een nalatenschap is bijna altijd emotioneel beladen: familieleden voelen druk om juiste beslissingen te maken en de (overleden) kunstenaar niet teleur te stellen, professionals voelen vaak een spanning tussen de professionele afstand die ze willen bewaren en de emotionele betrokkenheid die ontstaat door in gesprek te gaan met de kunstenaar of erfgenamen … In heel het proces blijkt vertrouwen essentieel. Toch brengt dit professionals soms in een kwetsbare positie. Zo werden er verschillende verhalen gedeeld van conservatoren die lange tijd kosteloos werkten rond een nalatenschap om nadien ontslagen te worden en/​of een verbod kregen om te spreken over de nalatenschap in kwestie en hun geleverde werk. 
• Samenwerking tussen privaat en publiek?
  Naast publieke actoren (musea, archiefinstellingen, nationale/​regionale/​lokale overheden …) zijn er steeds meer private actoren (kunstenaars zelf, verzamelaars, galerijen, freelance-conservatoren, foundations …) actief in nalatenschapszorg. Sprekers riepen op tot institutioneel verankerde samenwerking tussen beiden zodat er geen ​‘gaten’ zijn in wat we bewaren.