Amadou: een vertelling tussen twee werelden

Met Amadou, haar jongste creatie, brengt ze een eeuwenoude verteltraditie naar het podium: die van de griots, de vertellers van West-Afrika. De voorstelling wordt aangekondigd als ​“een muzikale reis vol verhalen en ritme, waarin Aminata Demba als nieuwsgierig kind de traditie van West-Afrikaanse griots en het werk van de Malinese auteur Amadou Hampâté Bâ tot leven brengt”. We spraken met Aminata over het wat, waarom en hoe van dit bijzondere project. 

Aminata besefte dat de griottraditie niet alleen eeuwenoud is, maar ook onder druk staat, zowel in West-Afrika als hier. Westerse invloeden spelen daarbij een rol, net als de opmars van het schrift, tijdsdruk en kapitalistische logica’s. Dit maakte Aminata Demba nieuwsgierig: Wat betekent die traditie vandaag nog? En hoe functioneert ze nu? Die interesse kwam niet voort uit een abstract idee, maar uit een heel concrete ervaring. Door de boeken van Amadou Hampâté Bâ begreep ze dat het om een bewuste verteltraditie gaat, met een specifieke vorm en rol. Het verschil tussen hoe verhalen daar leven en hoe theater hier wordt gemaakt prikkelde haar. Ze vroeg zich af wat er gebeurt als je beide werelden naast elkaar legt, en wat er gebeurt als je ze gelijkwaardig behandelt: als je niet automatisch vertrekt vanuit onze westerse podiumlogica, maar ook niet probeert om een traditionele praktijk exact te reconstrueren. Het spanningsveld tussen die twee systemen — de orale traditie en het westerse theater — werd het vertrekpunt voor haar onderzoek en de creatie van Amadou. 

Om de griottraditie te begrijpen, moet je eerst kijken naar de context waarin ze is ontstaan. In landen zoals Mali, Senegal, Gambia en Guinée vervullen griots — in het Mandinka ook wel jeli’s genoemd — een maatschappelijke rol die veel verder gaat dan het vertellen van verhalen. Ze zijn tegelijkertijd historici, lofzangers, bemiddelaars, genealogen en opvoeders. Ze dragen de kennis van de gemeenschap, bewaren familiegeschiedenissen en spreken in een beeldende, ritmische taal die vervlochten is met liederen, muziekinstrumenten en sociale rituelen. 

De stem staat centraal: ze draagt het woord, het ritme, de melodie én de wijsheden die een gemeenschap vormen. In veel West-Afrikaanse contexten bepalen de verhalen bovendien niet alleen de identiteit, maar ook de sociale codes, ze sturen hoe mensen zich tot elkaar verhouden en hoe verschillende etnische groepen samenleven. Aminata licht toe: ​“Het gaat niet alleen om verhalen vertellen. Het is poëzie, ritme, muziek, verbinding en ook een manier om sociale verhoudingen te communiceren en in stand te houden. En het is een praktijk die heel erg verankerd is in de plaats waar die ontstaat. Griots functioneren in een context waarin mensen samenkomen, vertragen, luisteren. Er is een tijdelijkheid, een rust die deel uitmaakt van die traditie.” Sommige vormen van kennis dreigen verloren te gaan wanneer ze niet langer mondeling worden doorgegeven. Hampâté Bâ waarschuwde daar al in de jaren zestig voor met zijn beroemde uitspraak: ​“Als een oude man sterft, sterft er een bibliotheek.” 

Op het snijvlak van de traditionele griotpraktijk en het westerse podiumtheater ontstond de kern van Aminata’s onderzoek. Het ging haar niet om het kopiëren van de vorm, maar om de vraag hoe je met die traditie kunt omgaan zonder te vervallen in clichés of exotiserende beelden. En daarnaast: hoe maak je, vanuit dat materiaal, een hedendaagse voorstelling die ook klopt binnen de realiteit van het podium hier? Dat spanningsveld – tussen behoud en vertaling, tussen eren en herwerken – werd het vertrekpunt voor Amadou, en voor het zoeken naar een vorm waarin beide werelden elkaar werkelijk kunnen ontmoeten. 

Voor ze aan de voorstelling begon, reisde Aminata naar Mali, Senegal en Ivoorkust. Ze sprak er met theatermakers over hun praktijk, hun speelstijl en de codes die hun werk structureren. De opvallendste observatie uit dat onderzoek is dat de artistieke overdracht en de sociaal-culturele functies er veel minder strikt gescheiden zijn dan in Europa. Waar in het Westen kunst vaak gesitueerd wordt in de sfeer van representatie, originaliteit en esthetiek, is het artistieke in West-Afrika dieper verweven met actualiteit, moraliteit en sociale connectie – het wordt ook vaak gezien als middel voor educatie en bewustmaking. 

“Ik ontdekte dat er veel regels en rituelen zijn die bepalen hoe een griot vertelt,” legt ze uit. ​“Er zijn specifieke ritmes, specifieke manieren om het publiek aan te spreken, bepaalde plekken waar je staat of zit. De verhalen hebben altijd een boodschap. En die boodschap wordt nooit verdoezeld; het is net een onderdeel van de traditie.” 

Terug in Vlaanderen legde Aminata de inzichten uit haar onderzoek in West-Afrika naast haar ervaring in de Vlaamse podiumkunsten en merkte ze een spanningsveld. Hier bestaan andere conventies: de afstand tussen speler en publiek, een afkeer van moraliserende boodschappen, een grotere rol voor tekst en dramaturgische analyse, een sterke formalisering in scenografie en publieksopstelling, minder expressie bij het spelen. Deze verschillen vormden voor haar geen obstakel, maar een uitnodiging om te zoeken naar een vorm van theater die beide werelden laat samenkomen. 

De inzichten uit haar reis en onderzoek vormden het fundament voor Amadou. In nauwe samenwerking met regisseur Jo Roets, en dramaturge Mieke Versyp zocht Aminata naar een manier om de essentie van de orale traditie te versmelten met een hedendaags, westers podium, waarbij nabijheid, ritme, en betekenis centraal blijven staan. Ze experimenteert met spel, ruimte en muziek om een beleving te creëren die trouw blijft aan de verhalen, zonder simpelweg te imiteren. 

Zo koos ze bewust voor een speelstijl die dicht bij het publiek staat, maar niet probeert te imiteren wat in West-Afrika vanzelfsprekend is. In een Malinees dorp gaat een verteller naar een plek waar veel mensen zijn en zet die zich midden in de groep, omringd door luisteraars die op de grond zitten. In een Europese theaterzaal is dat niet zonder meer mogelijk. De scenografie moest daarom nabijheid creëren binnen een architectuur die afstand veronderstelt. ​“Samen met scenograaf Peter De Bie hebben we gezocht naar een opstelling die het publiek vanzelf dicht bij het verhaal brengt. Niet door hen te dwingen, maar door de ruimte zo te ontwerpen dat betrokkenheid als vanzelf ontstaat.” 

Doorheen het hele maakproces was Aminata bijzonder alert voor het gevaar van exotisering. Haar antenne daarvoor is fijn afgesteld, zegt ze. ​“Ik voel meteen wanneer iets exotisch dreigt te worden. Dat gevoel is heel duidelijk. Dan weet ik: dit moet anders.” 

Een concreet voorbeeld is de scenografie. In een vroeg ontwerp stond een baobabboom centraal — een beeld dat in veel Afrikaanse verhalen terugkomt, maar hier al snel een cliché dreigde te worden. ​“Mijn eerste reactie was: die boom moet weg,” vertelt ze. ​“Het is een beeld dat westerse toeschouwers meteen linken aan ​‘Afrika’. Het klopt wel, maar het is té aanwezig als symbool. Dan wordt het een soort exotisch decorstuk. Ik wilde dat vermijden.” 

Ook in de muziek speelde die alertheid mee. Zo werd gekozen voor een traditionele fluit uit haar eigen stam, niet voor een generiek instrument. ​“Het lijkt misschien een detail,” zegt ze, ​“maar precies die details moeten voor mij kloppen, ook al weet een buitenstaander dit niet. Doordat het authentiek is, voelt het niet exotisch aan.” 

Aminata vindt het belangrijk dat het publiek de achtergrond kent van de voorstelling, maar het bieden van context is ook delicaat. Ze plakt de context niet boven op de voorstelling, maar laat die ontstaan uit nieuwsgierigheid en ontmoeting. Bij schoolvoorstellingen vertelt ze vooraf niets over de griottraditie, omdat ze kinderen vooral een ervaring wil geven. Achteraf komen de vragen vanzelf: wat zijn die instrumenten, hoe werkt dat, komt het verhaal van ergens? Kinderen benaderen het verhaal open, zonder verwachtingen, waardoor ze ontvankelijke luisteraars zijn. Ook voorziet Laïka een lesmap voor leerkrachten die hier verder mee aan de slag willen gaan in de klas. 

Volwassenen krijgen de context op een andere manier mee. Programmaboekjes en communicatie van de cultuurhuizen geven meestal voldoende achtergrondinformatie. Wie méér wil weten, kan altijd verder op onderzoek: er bestaan veel boeken, podcasts en video’s over Amadou Hampâté Ba en over de West-Afrikaanse verteltraditie. Aminata overweegt bovendien om in de toekomst nog gespreksavonden te organiseren om deze traditie verder te verkennen. 

Het maakproces van Amadou was intensief en verrijkend, zowel voor Aminata zelf als voor de andere artistieke medewerkers. Allemaal werden ze geconfronteerd met onbekende artistieke en inhoudelijke logica’s. Dat zorgde voor inspiratie, maar ook voor andere interpretaties. ​“Soms moet ik zoeken naar woorden om iets uit te leggen wat eigenlijk vooral gevoelsmatig of cultureel ingebed is”, zegt Aminata. ​“Dat vraagt tijd en geduld, maar het levert ook iets op. We leerden allemaal bij. Ook moest ik leren wanneer iets artistiek gewoon niet werkt.” 

Amadou maakt ook structurele verhoudingen zichtbaar. Aminata voelt dat ze de ruimte om dit project te maken enkel heeft omdat ze zich in een geprivilegieerde positie bevindt binnen de podiumkunsten. ​“Het is pas wanneer je een zekere zichtbaarheid hebt, dat je dit soort projecten kan verdedigen. Er zijn nog altijd muren in de sector die bepaalde stemmen moeilijker doorlaten. Ik werk voor een theatergezelschap dat mee mijn artistieke dromen wil waarmaken.” 

Die observatie sluit aan bij haar engagement binnen Represent Belgium, een organisatie die streeft naar meer diversiteit en representatie in film en televisie. Voor podiumkunsten ziet ze verbetering op het vlak van zichtbaarheid op scène, maar machtsposities blijven volgens haar nog steeds ​“overwegend wit en weinig divers”. Een echte shift vraagt volgens Aminata verandering aan de top, niet alleen in de teams op de vloer. 

Naast representatie op scène wijst Aminata op een ander probleem: publieksdiversiteit. In sommige wijken in stedelijke contexten is de culturele diversiteit heel groot, maar die diversiteit is niet weerspiegeld in het publiek dat naar het theater gaat in diezelfde buurten. ​“Dat vind ik soms heel confronterend en jammer”, zegt Aminata. ​“Je bereikt die mensen niet zomaar. Je moet letterlijk gaan aanbellen, mensen persoonlijk uitnodigen, relaties opbouwen.” Het is een kwestie van langere adem, vertrouwen en aanwezigheid buiten de muren van het cultuurhuis. En het is een uitdaging die niet alleen bij makers, maar ook bij instellingen en beleidsstructuren ligt. 

Wat haar opvalt, is dat oraliteit in die zoektocht een bijzondere kracht heeft. Het is een vorm die nabijheid creëert, ook voor mensen die zich misschien niet herkennen in de codes van het traditionele Europese theater. ​“Ik haal heel veel voldoening van iets te brengen dat heel eigen is aan mijn referentiekader, dat hier nog als nieuw of vernieuwend wordt aangevoeld. Iets dat klopt en dat misschien leuk is voor een wit publiek, maar vooral heel diep existentieel is voor een andere groep.” De eenvoud van het format — iemand vertelt, mensen luisteren — opent een inclusieve ruimte waarin culturen elkaar kunnen ontmoeten. 

Met Amadou toont Aminata Demba dat immaterieel erfgoed geen statisch geheel is dat moet worden bewaard als een museumstuk, maar een levende praktijk die verandert wanneer mensen zich ermee verbinden. De voorstelling is een ontmoeting tussen werelden, maar ook een onderzoek naar wat er gebeurt wanneer tradities zich verplaatsen. De vraag is niet hoe je een West-Afrikaanse vertelvorm één op één kan overzetten naar een Vlaamse scène, maar hoe je de essentie van die traditie kan laten resoneren op een nieuwe plek, bij een nieuw publiek. 

Aminata en Laika bewijzen dat dit kan zonder reductie, exotisering of romantisering. De voorstelling toont dat erfgoed niet verloren hoeft te gaan wanneer het reist; het kan net nieuwe betekenissen vinden wanneer het zich nestelt in andere contexten. Dat proces vraagt zorg, onderzoek, verbeelding en een grote gevoeligheid voor machtsverhoudingen — maar het levert kunst op die niet alleen esthetisch, maar ook maatschappelijk relevant is. Het is een uitnodiging om opnieuw te luisteren en om tijd te nemen.