Van circusvoorstelling tot levend archief
Het breien van wollen sokken, het repareren van maillots en het spinnen van wol aan de keukentafel waren generaties lang vanzelfsprekend, maar verdwijnen nu stilletjes uit het dagelijks leven. Circusartiesten Shalom Gramiccioli en Mar Olivé Nieto van If Circus zetten zich met hun circusvoorstelling Mèlic - Knitting Memories in om die kennis niet verloren te laten gaan. We gingen in gesprek met Shalom over circus als middel om verbinding te maken met mensen en verhalen, en over het doorgeven van breitechnieken, herinneringen en circus zelf.
Met touw als verbindingsdraad
Mèlic begon als een circusproject rond aerial rope ofwel touwacrobatiek, de circusdiscipline van Shalom en Mar. Bij deze techniek beweegt een artiest zich aan een verticaal hangend touw: klimmen, draaien, wikkelen en vallen op soms grote hoogte. De naam van de voorstelling komt van het Catalaanse woord voor navel, een bewuste verwijzing naar de baarmoeder, de oerverbinding tussen mensen. In de voorstelling begint alles met een gebreid harnas aan een lang touw, een soort cocon waarin één performer schommelt terwijl de ander haar draagt. Dat harnas breiden Shalom en Mar zelf. Mar ontdekte tijdens haar opleiding hoe ze haar eigen touw kon breien, een touw waaraan ze vervolgens letterlijk kon hangen.
Op tournee beslisten ze om steeds vóór de voorstelling samen met een groep vrouwen het touw te breien dat ze in de performance gebruiken. “Het is een grappig verhaal”, aldus Shalom. “Al mijn spullen werden gestolen, inclusief het touw waar we altijd mee werkten. Uit noodzaak vonden we een manier om heel snel een nieuw touw te breien. Ongeveer tegelijkertijd gingen we allebei met onze grootmoeders in gesprek over breien en daaraan verbonden herinneringen. Dit was zo betekenisvol. We realiseerden ons dat deze verhalen nú verzameld moeten worden. Zo beslisten we om niet alleen samen te breien, maar tegelijk ook de herinneringen van die vrouwen vast te leggen.”
Circus als transculturele ruimte
Circus is bij uitstek een transculturele kunstvorm. Voor de meeste circustechnieken is het moeilijk om eenduidige geografische oorsprong aan te wijzen. Touwacrobatiek heeft wortels in de Indiase traditie, waar artiesten aan een dun touw hangen en yogaoefeningen uitvoeren op grote hoogte, maar ontstond waarschijnlijk tegelijk in China en Europa. Technieken reisden mee met artiesten, markten en rondtrekkende gezelschappen, en werden onderweg aangepast, gecombineerd en doorgegeven. Circus kende nooit echte grenzen.
Shalom, geboren in Italië, opgeleid in Nederland, nu woonachtig en werkzaam in België, en Mar, afkomstig uit Catalonië, zijn zelf producten van de transnationale circuswereld. Ze leerden elkaar kennen aan Acapa, de circushogeschool in Tilburg, waar ze zich specialiseerden in luchtzijde en touw. Acapa trekt studenten aan uit tientallen landen en vormt zo een broedplaats van culturele uitwisseling. Wat artiesten er leren, is niet alleen techniek, het is ook omgaan met verschillende tradities en manieren van bewegen. Voor Shalom maakt juist dit circus zo waardevol: “Circus brengt je naar gekke plekken en verbindt je altijd met mensen die open zijn.”
Ook breien is een universeel gegeven: een praktijk die in vrijwel elke cultuur voorkomt, maar overal een andere betekenis, een andere techniek en een andere sociale context meekreeg. Door breien centraal te stellen in Mélic raken Shalom en Mar aan iets dat over culturen heen herkenbaar is, maar tegelijk diep persoonlijk blijft.
Touwacrobatiek heeft wortels in de Indiase traditie, maar ontstond waarschijnlijk tegelijk in China en Europa | © Jakob Sax
Grootmoeders als bewaarsters van kennis
De voorstelling toert door uiteenlopende landen en de workshops vinden plaats in dorpshuizen, textielfabrieken, buurtcentra en musea. Eerst doen ze vingeroefeningen met de vrouwen, dan legt Mar de techniek uit, daarna breit iedereen een stuk van het touw. Om en om neemt Shalom de vrouwen even apart voor een gesprek. Het idee om hen ook te interviewen ontstond nadat Mar en Shalom hun eigen grootmoeders ondervraagden. Mars grootmoeder Paquita vertelde hoe haar moeder wol spon, een verhaal over drie generaties vrouwenhanden die hetzelfde materiaal bewerkten. Die gesprekken maakten duidelijk dat kennis over handwerk niet alleen technisch is, maar ook emotioneel en sociaal geladen. Breien leerde je thuis, van je moeder of grootmoeder, niet uit een boek. Het was een vorm van samenzijn.
De vragen die Shalom stelt aan de vrouwen zijn eenvoudig: Wie leerde jou breien? Wat was het eerste object dat je ooit breidde? Hoe voelt breien voor jou? Wat de antwoorden telkens opnieuw blootleggen, is hoezeer breien en handwerk verweven zijn met het sociale weefsel van een samenleving. In België leerden veel vrouwen breien op school, en niet altijd met plezier. In Catalonië en Italië was textielarbeid voor sommige vrouwen een zwaar en onderbetaald beroep. Een 89-jarige vrouw uit een klein Catalaans stadje vertelde hoe ze haar leven lang kousen en maillots repareerde, een ambacht dat ook in Vlaanderen ooit bestond, maar nu volledig verdwenen is. De klanten brachten haar ongewassen sokken, ze waste ze, hing ze te drogen doorheen haar huis, en stikte ze vervolgens weer heel. Haar buurvrouw vroeg zich af waarom ze het toeliet dat haar klanten vuile sokken brachten. Na haar advies hing een briefje aan haar deur: calcetines lavados, mejor reparados, gewassen sokken worden beter hersteld. Vanaf dan kreeg ze vooral propere sokken.
Iedereen breit een stuk van het touw | © Ruta Kurpniece
Circus als middel om kennis te verzamelen en over te dragen
Circus speelt in dit project een dubbele rol. Enerzijds is het een middel waarmee kennis wordt verzameld: de voorstelling en de workshops creëren een context waarin oudere vrouwen hun verhalen willen delen. De drempel is laag want de sfeer is speels en het breien zelf maakt dat de woorden vanzelf komen.
Anderzijds is circus het vehikel waarmee die kennis wordt doorgegeven aan een nieuw publiek. Mensen die nooit zouden stilstaan bij de brei- of textieltraditie van hun grootmoeders, zitten opeens in een zaal waar die verhalen te horen zijn, terwijl twee vrouwen boven hun hoofden hangen aan een touw dat die ochtend nog door de vrouwen is aangeraakt. Dat is een andere soort overdracht dan een lezing of een tentoonstelling. Het is fysiek, aanwezig, meervoudig. Shalom verwoordt het zelf helder: “Het is grappig, want het is het touw, het circustouw, maar het is ook het touw als verbinding. En het is ook de manier waarop circus verbindt.”
Van generatie tot generatie, van cultuur tot cultuur
Van Kortrijk naar Barcelona, van Rome naar Seoul, overal nodigen ze nieuwe vrouwen uit, tekenen ze nieuwe verhalen op en leggen ze verbindingen tussen de lokale brei- en textieltradities en circus. Elk optreden laat een spoor na: een opname, een interview, een herinnering die nu bestaat buiten het hoofd van degene die haar al die jaren droeg. Op dit moment zijn Mar en Shalom bezig met het maken van een documentaire, samengesteld uit die verhalen en beelden van hun voorstelling, met hulp van de opleiding Focus Vakmanschap over het audiovisueel documenteren van immaterieel erfgoed van Werkplaats immaterieel erfgoed en Bokrijk.
Maar Mèlic laat ook iets achter in de plaatsen die het bezoekt: het idee dat de kennis van de vrouwen de moeite waard is om te bewaren. Dat de handvaardigheid van de grootmoeders, de fabriekskennis van de textielarbeiders, de breipraktijk van de migrantengemeenschappen niet vanzelfsprekend verdwijnt, maar actief kan worden opgenomen in een nieuw verhaal.
Een 89-jarige Victoria uit Catalonië zei na de voorstelling dat ze nooit gedacht had op haar leeftijd nog zoiets te zien. Ze had haar leven lang textiel bewerkt. Nu zag ze hoe dat werk, het werk van haar handen, zijn weg had gevonden naar een podium, een publiek, een nieuwe generatie. Zo werkt immaterieel erfgoed op zijn best: niet als monument, maar als levende draad die generaties en culturen verbindt.
Mar en Shalom maken een documentaire, samengesteld uit verhalen en beelden van hun voorstelling | © Heroen Bollaert
Ook interessant
Verslag | Algemene Vergadering van de UNESCO-Conventie van 2003 en accreditatie voor CEMPER
CEMPER op Body of Work 2026
Verslag ontmoetingsmoment voor muziek en podiumkunsten met roots buiten België
