Mondelinge geschiedenis als sleutel tot een dansarchief: de nalatenschap van Jeanne Brabants

De Antwerpse Jeanne Brabants had impact als danseres, choreografe, pedagoge en danspromotor. Ze vormde meerdere generaties klassieke dansers en overtuigde de beleidsmakers van de nood aan een beter uitgebouwd dansonderwijs. Ze stichtte in 1969 ook het Ballet van Vlaanderen (nu onderdeel van Opera Ballet Vlaanderen). Na haar overlijden in 2014 ging jongste zoon Koen Van Kerkhoven niet over één nacht ijs in zijn zoektocht naar een geschikte archiefinstelling. Zijn voorwaarde voor de verwerving door het Letterenhuis was dat er actief bijkomend onderzoek zou worden gestimuleerd. 

Toen de Vlaamse overheid in het voorjaar 2024 een tweede oproep lanceerde voor pilootprojecten over kunstenaarsnalatenschapppen, vroeg én kreeg Koen steun voor het interviewen van de laatste getuigen die nog met Brabants samenwerkten. Projectpartners Letterenhuis, Universiteit Antwerpen (Timmy De Laet), CEMPER en Opera Ballet Vlaanderen ondersteunden danser en danswetenschapper Helen D’Haenens die als projectmedewerker werd aangetrokken. 

Het project startte met een grondig vooronderzoek. Via literatuurstudie werd de plaats van Brabants binnen de Vlaamse dansgeschiedenis in kaart gebracht, met aandacht voor artistieke ontwikkelingen en de bredere sociale en culturele context. Tegelijk werd een overzicht gemaakt van gerelateerde archieven en eerdere interviews. Die analyse bracht duidelijke hiaten aan het licht: belangrijke stemmen ontbraken en cruciale aspecten van Brabants’ pedagogische en choreografische praktijk bleven onderbelicht. 

Een intensieve studie van het archief van Jeanne Brabants bevestigde dat beeld. Het archief is rijkgevuld met briefwisselingen, choreografische notities, lesmateriaal, productiedossiers, recensies en videomateriaal. Maar veel documenten bleken zonder aanvullende context moeilijk te interpreteren. Een eerste interview met archivaris Mathias Balemans bood inzicht in hoe een dansarchief werd geïntegreerd in het geheel van archieven en documentatie dat het Letterenhuis beheert. 

Om die lacunes te remediëren, werd bewust gekozen voor mondelinge geschiedenis. Tien oud-studenten, dansers, docenten, choreografen en medewerkers uit Brabants’ netwerk werden geselecteerd, op basis van de vele rollen die zij in haar leven en werk vervulde: als choreografe, pedagoge, publieksbouwer, leidinggevende en cultureel lobbyist, maar ook in haar persoonlijke en familiale context. 

De semigestructureerde interviews boden ruimte voor overlap tussen die domeinen en legden de nadruk op ​‘belichaamde kennis’. Omdat dans een visuele kunst is, werden negen interviews audiovisueel vastgelegd door een professionele videograaf. Het gesprek met de tiende interviewee in het buitenland werd via een videocall opgenomen. 

Archiefstukken fungeerden tijdens de gesprekken als geheugenvensters. Sommige interviewees brachten aanvullend eigen materiaal mee. Zo ontstond een gelaagd geheel waarin tastbaar archief en persoonlijke herinneringen elkaar versterken. De audio-opname van een gesprek met erfgenaam Koen Van Kerkhoven, de erfgenaam en aanvrager van de projectsubsidie, bracht het totale aantal interviews op twaalf. 

De volledige interviews werden opgeslagen in het e‑depot van het Letterenhuis en staan beschreven op hun collectieplatform. Daarnaast zijn ze, samen met de bijhorende trailer, ook publiek te bekijken via het YouTube-kanaal van het Letterenhuis. Transcripties zijn dan weer enkel beschikbaar in de leeszaal, net als de aanvullende interviews met Koen Van Kerkhoven en archivaris Matthias Balemans. Alle projectinformatie is gebundeld op de overkoepelende pagina Archief in dialoog, waar de interviews ook werden ​‘ingebed’ tussen artikels en achtergrondmateriaal. 

Op basis van de transcripties volgde een eerste inhoudelijke analyse. Die mondde uit in het artikel Van Bartók tot Debussy: De improvisatieles van Jeanne Brabants, gepubliceerd in Zuurvrij, het magazine van het Letterenhuis (december 2025). In het archief verwijzen slechts twee pagina’s naar Brabants’ improvisatiepedagogie, maar uit de mondelinge getuigenissen bleek het een sleutelmoment in de artistieke vorming van haar studenten. Verdere publicaties volgen in het magazine van Opera Ballet Vlaanderen en online bij Etcetera. 

Ook de gehanteerde methodologie werd actief gedeeld: via lezingen op inspiratiedagen over omgang met nalatenschappen, een interview in faro: tijdschrift voor cultureel erfgoed en interne kennisdeling binnen het Letterenhuis. Daarnaast bereikte het project een breed publiek via onder meer de radio-uitzending Pompidou @ Letterenhuis op Klara (vrt).

Het archief en de opgebouwde expertise kregen ook een plek in publiekswerking. Tijdens Erfgoeddag 2025 konden deelnemers in de workshop Bewegen en Bewaren actief aan de slag met Brabants’ nalatenschap, via woorden, bewegingen, tekeningen en foto’s. Zo werd het archief niet alleen geraadpleegd, maar ook opnieuw in beweging gezet. 

De opgedane kennis leeft verder in de dienstverlening en de online praktijkvoorbeelden van CEMPER, maar ook in het Europese Horizon-project DanceMap waaraan projectpartner Timmy De Laet (UA) meewerkt. De vernieuwde onderzoeksgids van het Letterenhuis licht ook het archief van Jeanne Brabants en de bijhorende mondelinge getuigenissen expliciet uit. Dit praktijkvoorbeeld toont hoe mondelinge geschiedenis kan bijdragen aan een inclusiever, rijker en toekomstgericht dansarchief – waarin stemmen, lichamen en herinneringen een volwaardige plaats krijgen.