Luk De Bruyker: Poppenspel als brug tussen culturen

Luk De Bruyker speelde al poppentheater toen hij zes jaar oud was. Op zijn veertiende richtte hij zijn eigen gezelschap op, dat in 1968 de naam Marionettentheater Taptoe kreeg. Wat begon met Pierke en klassieke stangpoppen evolueerde tot een internationaal erkend gezelschap dat poppenspel, acteerwerk en politiek geïnspireerd theater combineerde. De komst van Freek Neyrinck, regisseur en schrijver met een achtergrond in politiek en sociaal geëngageerd theater, zorgde voor die verbreding. Taptoe ontwikkelde een speelstijl waarin acteurs en poppen samen op scène stonden. ​“We zijn steeds op zoek gegaan naar hoe we die verbinding konden maken: wat is de plek van de pop op scène, en de plek van de acteur? Dat heeft voor een groot deel ons succes bepaald”, aldus Luk. Dankzij internationale speelplekken kon het gezelschap poppen en tradities uit diverse culturen in de voorstellingen integreren. Het poppenspel heeft Luk intussen nooit losgelaten: zijn huis staat vol poppen, hij speelt nog altijd Pierke Pierlala met ​‘t Spelleke van Drei Kluite, is grootmeester in het Turkse schimmenspel en zit nog steeds vol ideeën voor nieuwe voorstellingen. 

Tussen de jaren 1980 en 1990 groeide de Turkse gemeenschap sterk in Gent. Voor Luk vormde dit een artistieke en maatschappelijke uitdaging. Hij wilde dat Turkse schoolkinderen hun tradities ook herkenden op het toneel: ​“Wij vonden sowieso dat we de brede gamma van het publiek moesten bespelen.” Daarvoor vond hij het noodzakelijk om eerst de techniek van het karagöz-spel onder de knie te krijgen. Hij en Freek hadden al een Turkse poppenspeler op een festival zien optreden, maar nog geen contact gelegd. ​“Wij hebben gewoon naar de Turkse televisie gekeken om te zien wie daar op dat moment de poppenspeler was. Dat bleek Torun Çelebi te zijn, we zagen zijn naam in de generiek. Daarna hebben we de Turkse televisie opgebeld om zijn contactgegevens te vragen, en zo hebben we hem uiteindelijk gecontacteerd.” Luk vroeg Torun daarna om naar Gent te komen en hem karagöz aan te leren. Wat volgde was een intensief leerproces, waarbij zowel Luk als Torun elkaar bezochten in Gent en Ankara, en waarin een vriendschap en wederzijdse bewondering voor elkaars werk ontstond. 

Het Turkse schimmenspel karagöz is een eeuwenoude traditie met platte schimmen die sociaal, politiek en humoristisch commentaar geven. Centraal staan de karakters Karagöz (het volkse en boerse personage) en Hacivat (de beleefde en verstandige tegenpool), die samen verhalen spelen variërend van sprookjes tot realistische scènes. Het poppentheater is klein van formaat en op maat van de poppenspeler, met een wit scherm waarachter de schimmen worden gemanipuleerd. Karagöz combineert eenvoudige bewegingen met expressieve gebaren en beeldspraak, en draagt maatschappelijke kritiek over op een toegankelijke manier. Traditionele verhalen sluiten vaak aan bij historische of lokale thema’s, maar het spel blijft dynamisch en past zich aan nieuwe contexten aan.

Freek Neyrinck schreef een stuk over de komst van Karagöz in de westerse wereld: De dag dat Karagöz… aankwam. Plots verscheen er een karagöz-speler op scène, die met zijn spel een dode stad weer tot leven bracht. Daarna volgde de productie Van Pierke tot Karagöz, een opdracht van de eerste migrantencommissaris. Aanvankelijk was het niet eenvoudig om een publiek te vinden voor de voorstelling, podia zoals De Centrale bestonden nog niet. Ze begonnen met het uitdelen van flyers en speelden aanvankelijk bijna uitsluitend voor een mannelijk publiek in de Gentse koffiehuizen. Pas later kwamen ze ook in scholen en speelden deden ze voorstellingen voor een breder publiek. ​“Op die manier konden we contact maken met kinderen die in België opgroeiden en deze traditie nog niet, of niet meer, kenden.” 

In Bursa werd Luk benoemd tot hayali, grootmeester in het Turkse schimmenspel. Zijn benoeming zorgde echter voor enige discussie onder de oudere generatie hayali’s. ​“De gemiddelde leeftijd was tachtig jaar. Ze vroegen zich af of ze een hayali konden benoemen die geen Turks spreekt en in Europa woont. Er was veel discussie, maar uiteindelijk erkenden ze dat ik dankzij mijn talenkennis en internationale blik de traditie verder kon verspreiden.” 

Vooral Torun zag in Luk iemand met een mondiaal perspectief. Terwijl de meeste karagöz-spelers nooit Turkije verlieten, reisde Luk veel en bracht hij het spel naar nieuwe gemeenschappen. ​“Torun vond dat, als Karagöz en Hacivat wilden blijven overleven, we ze niet alleen in Turkije konden houden. Het spel moest de wereld rond, en hij zag ook hoe groot de Turkse gemeenschap hier was”, aldus Luk. 

De titel van hayali wordt verleend aan wie de techniek én de spirit van de karagöz-traditie volledig beheerst. ​“Je moet kunnen spelen, poppen maken, verhalen verzinnen en via het poppenspel contact maken met je publiek”, legt Luk uit. De benoeming brengt bovendien een belangrijke verantwoordelijkheid met zich mee: het doorgeven van de kunst aan een nieuwe generatie. ​“Vroeger ging dat in Turkije vaak van vader op zoon, maar de laatste dertig, veertig jaar is dat niet altijd meer het geval”, vertelt Luk. Meesters moeten daarom actief op zoek naar een leerling die jarenlang met hen zal meelopen om het vak te leren. 

Luk was zelf lang op zoek naar een leerling. ​“Ik heb cursussen gegeven bij De Centrale over eenvoudig schimmentheater, in de hoop dat er iemand aan mij zou blijven plakken. Maar dat lukte niet.” Pas ongeveer acht, negen jaar geleden meldde zich een acteur, Ali Can Ünal, die al theaterervaring had en later Theater aan het RITCS studeerde. Samen begonnen ze aan het traject van meester en leerling, dat ze sindsdien — met soms lange onderbrekingen — hebben voortgezet: ​“Ik probeer hem de kunst door te geven, zodat hij uiteindelijk alles kan wat ik ook kan. Via improvisatie-oefeningen leren we het spelen voor een publiek, want dat is een essentieel onderdeel van poppenspel.” 

De overdracht omvat niet alleen techniek en improvisatie, maar ook karaktervorming en stemgebruik. De volkse Karagöz spreekt bijvoorbeeld met een zwaar bastimbre, terwijl Hacivat nasaal praat en meer rationeel en emotioneel evenwichtig is. ​“Ali Can beheerst de stem van Hacivat al goed, maar Karagöz blijft voor hem een uitdaging. Het is een leerproces dat tijd vraagt. Spelen vanuit het hart is daarbij heel belangrijk”, legt Luk uit. 

Ali Can Ünal is een acteur van Turkse afkomst die in Gent is opgegroeid en interesse heeft in zowel de karagöz-traditie als in de Gentse Pierke. Tijdens het leerproces en de samenwerking worden de tradities aangepast aan een nieuwe culturele context, waarin Gentse en Turkse invloeden samenkomen. ​“Mijn Karagöz is Gentser, de Turken hier zijn ook anders dan die in Istanbul of Emirdag. Karagöz kan de realiteit van de Turkse gemeenschap hier bespreken. De pop mag alles zeggen, wat je als speler soms niet durft”, vertelt Luk. 

Luk herinnert zich dezelfde discussies met zijn eigen meester. ​“In de periode dat ik bij hem in de leer was, zei mijn leermeester: ​‘Wat jij hier doet, is in Turkije onmogelijk’. Ik heb Karagöz en Pierke altijd gebruikt om die politieke dimensie mee te geven. Ik hoop dat Ali Can dezelfde kritische geest ontwikkelt die ik aan het spel heb gegeven, ook al zal zijn stijl verschillen.” 

Luk werkt ook met Ali Can aan kennisoverdracht voor het publiek. ​“Ali Can kan het Turkse publiek meer achtergrond geven in de Turkse taal over het karagöz-spel.” Maar Luk wil hem niks opdringen. ​“Ik wil hem de techniek en spirit bijbrengen. Daarna maakt hij er zijn eigen ding van, natuurlijk. Zo gaat dat”, besluit hij. 

Naast het overdragen van de karagöz-traditie aan zijn leerling, ontwikkelde Luk diverse voorstellingen waarin Karagöz en Hacivat centraal stonden. Voor de Week van de Smaak vroeg hij bijvoorbeeld aan auteur Herwig De Weerdt een stuk te schrijven met de Turkse keuken als thema, wat resulteerde in Karagöz en Hacivat gaan vreemd. In dit stuk ontstaat een humoristische discussie tussen de twee figuren over waar ze gaan eten, waarbij culturele vooroordelen en herkenbare eigenaardigheden van verschillende gemeenschappen op een speelse manier worden belicht. 

Luk maakte daarnaast een voorstelling gebaseerd op het boek Turkije aan de Leie van Tina De Gendt: Den Turkenkaba. Hierin combineerde hij poppentheater met werk van Walter De Buck, livemuziek van Turkse muzikanten en poëzie, waardoor de voorstellingen een rijke, interculturele dimensie kregen. 

Hij speelde ook een reeks schoolvoorstellingen, Van den Turkenkaba, voor jongeren van 14 tot 16 jaar. Luk sprak Nederlands, terwijl zijn Turkse tegenspeler Turks sprak. ​“Na de voorstellingen kwamen jongens van veertien met tranen in hun ogen naar mij toe: ​‘Ja maar, jij speelt het verhaal van mijn grootvader’, waarop ik dan zei: ​‘maar dit is ook jouw verhaal’”, vertelt Luk. ​“Dat is enorm belangrijk, dat zij zich daar ook in herkennen.” 

Door de combinatie van traditioneel poppenspel, actuele thema’s en interculturele elementen toont Luk hoe Karagöz en Hacivat een brug kunnen slaan tussen culturen, generaties en gemeenschappen, terwijl het publiek wordt uitgedaagd om na te denken over hun eigen plek in de samenleving. 

Voor Luk is traditie nooit iets dat rigide bewaard moet worden. Hij ziet erfgoed als een verzameling technieken, verhalen en vormen die telkens opnieuw geïnterpreteerd worden. ​“Erfgoed, dat is allemaal goed en wel, maar het moet meer zijn dan alleen iets voor in een museum. Het heeft niet alleen een historische waarde, maar ook een levende waarde. Daar sta ik voor.” Transmissie betekent voor hem niet het letterlijk herhalen van verhalen, maar het levendig houden van de kern van een traditie — haar speelwijze, humor en ritme. Zo kunnen Pierke, Karagöz en andere figuren samen op scène staan, niet als symbolen van identitaire categorieën, maar als personages met een eigen rol in een veranderende stad.

Luk zit nog vol ideeën en dromen. Zo wil hij de voorstelling Den Turkenkaba graag condenseren en er een tweede deel aan breien. ​“Nu heb ik een goede acteur die kan meespelen, Ali Can. De lessen die ik hem geef, zou ik ook in de voorstelling willen verwerken.”