Pontische dans in Brussel: erfgoed in beweging

Al bijna vijftig jaar bouwt de vereniging Kamian k’en Argos aan de overdracht van Pontische dans, muziek en taal. Wat begon als een ontmoetingsplek voor Pontische arbeidersmigranten groeide uit tot een actieve erfgoedgemeenschap met wekelijkse danslessen, grote publieksfeesten, internationale uitwisselingen en een doorgedreven inzet op documentatie en archivering. In het hart van die werking staat dans — als expressievorm, als drager van geschiedenis en als bindmiddel tussen generaties. 

Voorzitter Athanasios Sidiropoulos, met wie wij spraken, groeide zelf op in de vereniging en draagt vandaag, samen met een geëngageerd team van vrijwilligers, de verantwoordelijkheid voor het doorgeven van deze cultuur aan jongere generaties. De vereniging ontstond in de jaren zeventig, in een periode waarin veel Grieken naar België waren geëmigreerd om te werken in de industrie en de mijnbouw.

“Migranten uit dezelfde streek van Griekenland hebben gezegd: het zou goed zijn dat we een vereniging hebben, zodat we kunnen samenkomen, elkaar wekelijks kunnen zien, samen feesten, onze taal blijven spreken en onze muziek blijven spelen. Zo is het ontstaan. Ze zeiden ook: dit is belangrijk voor de latere generaties.”

Athanasios’ vader was jarenlang voorzitter van de vereniging. Ook andere familieleden en vrienden maakten deel uit van het bestuur. Vanaf het begin stond dans centraal, maar ook muziek, zang, dialect, toneel en gemeenschapsleven kregen een plaats. ​“Hoofdzakelijk is het de dans. Daarna komen de liederen in het Pontische dialect. In de tijd deden we ook toneelvoorstellingen. Dat is nu moeilijker, want dat vraagt veel tijd en inzet en je moet er ook publiek voor hebben. Veel mensen verstaan het dialect niet meer.” Toch blijft de vereniging ook inzetten op taaloverdracht. Tijdens de coronaperiode werden online lessen georganiseerd om jongeren in contact te houden met het Pontisch dialect.

De Pontische cultuur vindt haar oorsprong in het gebied rond de Zwarte zee, waar eeuwenlang Griekse gemeenschappen leefden binnen het Ottomaanse Rijk. In het begin van de twintigste eeuw werd die aanwezigheid brutaal onderbroken door massamoorden en deportaties op christelijke minderheden. ​“In 1918 begonnen massamoorden op de christenen in het Ottomaanse Rijk. Eerst de Armeniërs, daarna de Pontische Grieken en dan de Assyriërs. Mensen werden zogezegd verplaatst, maar dat waren dodenmarsen. De helft van de bevolking stierf onderweg.” 

Na de Eerste Wereldoorlog volgde een gedwongen bevolkingsuitwisseling tussen Griekenland en Turkije. Pontische Grieken werden in het noorden van Griekenland gevestigd, vaak in arme, bergachtige gebieden. ​“Mijn grootouders kozen een dorp in de bergen, omdat het leek op waar ze vandaan kwamen. Ze werkten in de tabaksteelt. Dat was een hard leven, veel werk en weinig opbrengst.” 

Voor velen was migratie de enige uitweg. In de jaren vijftig en zestig trokken duizenden Grieken naar onder andere Duitsland, Zwitserland, Zweden en België. ​“Mijn vader is als eerste naar België gekomen. Daarna heeft hij zijn ouders laten komen. Veel Grieken kwamen naar West-Europa, op zoek naar een beter leven.” 

Die geschiedenis leeft vandaag voort in de muziek en dans. ​“Onze liederen gaan over liefde, maar ook over het feit dat we ons land hebben moeten verlaten. Over de genocide, over het verlies van onze thuis. In die tijd had je twee keuzes: vertrekken of moslim worden. De meesten zijn weggegaan.” 

Wat overblijft is vooral trots en veerkracht, en dit vormt een grote motivatie om de tradities door te geven. ​“Na meer dan honderd jaar zijn we er nog altijd. Ze hebben ons volk niet kunnen laten verdwijnen. We zijn fier dat we hier zijn en dat we onze cultuur blijven voortzetten.” 

Binnen de vereniging wordt gewerkt met een uitgebreid repertoire van meer dan honderd verschillende dansen, elk met een eigen ritme, betekenis en regionale variant. ​“Het zijn energieke en moeilijke dansen. Niet iedereen leert dat gemakkelijk.” 

De begeleidende muziek wordt gedragen door drie instrumenten: de lira (ook kemençe genoemd; een strijkinstrument met drie snaren dat wordt bespeeld met een strijkstok), de touloum (een soort doedelzak), en de daouli (drum).

De liederen vertellen verhalen: over arbeid, oorlog, liefde en gemeenschapsleven. ​“Je hebt bijvoorbeeld de dans van de maaiers, die verwijst naar het werken op het veld. Je hebt ook oorlogsdansen, zoals de Pyrichios, die werd zelfs bij de slotceremonie van de Olympische Spelen van 2004 gedanst.” Meer over Pontische dans en muziek lees je op immaterieelerfgoed​.be. 

De overdracht van de dans gebeurt op een klassieke maar intensieve manier: door voordoen, vaak herhalen en samen oefenen. ​“Mijn vrouw geeft de lessen. Ze laat de dans eerst zien zonder muziek, legt de stappen uit, hoeveel naar voren, hoeveel naar achteren. Daarna komt de muziek erbij. En af en toe organiseren we dansseminaries.” 

Voor die seminars worden ook docenten uit Griekenland uitgenodigd. ​“Vorig jaar hebben we iemand uit Griekenland laten komen. Die leerkracht leert dansen aan die wij misschien nog niet kennen. Wij houden ons bezig met het doorgeven van ons patrimonium. Als er iets nieuws is, proberen we dat aan te leren en door te geven.” 

Daarnaast zijn er jaarlijks bals, optredens, presentaties en samenwerkingen met andere Griekse en Belgische organisaties. ​“Wij doen een jaarlijks bal en presentaties als we worden uitgenodigd door andere organisaties, zowel Griekse als Belgische.” Bij die optredens hecht de vereniging veel belang aan context en duiding. Voor Athanasios is het essentieel dat het publiek begrijpt waar de Pontische dans vandaan komt en wat ze precies te zien krijgen. ​“We geven altijd een korte uitleg, zodat de mensen weten van waar we komen en wat we dansen. In het begin denken ze dat ze de sirtaki gaan zien. Dat is het toeristische, stereotiepe beeld van Griekse dans, maar wij dansen een heel andere, traditionele stijl.” 

De vereniging telt vandaag tussen de 150 en 200 leden en een dansgroep van meer dan veertig actieve dansers. Jongeren worden niet alleen aangetrokken door de dans zelf, maar vooral door het gemeenschapsgevoel. ​“De jongeren zien wat we doen en welke activiteiten we hebben. Ze worden aangesproken door de goede sfeer. We gaan samen eten, we organiseren feesten. Dat speelt een grote rol.” 

Sociale media zijn een belangrijk instrument geworden om nieuwe leden te bereiken. ​“Na ons jaarlijks feest in januari, waar 500 à 600 mensen waren, hadden we twintig nieuwe dansers. Dat kwam door de video’s en foto’s die we deelden op Facebook en Instagram.” 

De vereniging staat ook open voor niet-Pontische leden. ​“We hebben niet alleen Pontische Grieken. We hebben ook andere Grieken en zelfs Belgen die geïnteresseerd zijn in de Griekse cultuur. Ze komen hier om te leren dansen en om in contact te komen met onze cultuur.”

Voor Athanasios is die openheid essentieel voor de toekomst. ​“Als jongeren de dans graag doen, dan voelen ze een connectie met de cultuur. En dan willen ze die cultuur ook doorgeven.” 

Kamian k’en Argos maakt deel uit van een breed Europees netwerk van Pontische verenigingen. Er bestaat een federatie met zetel in Frankfurt, waarin meer dan vijftig verenigingen uit Duitsland, Zwitserland, België, Nederland en Zweden samenwerken. ​“Elk jaar is er een Europees festival. Daar doen we allemaal dansvoorstellingen. Dat is het hoogtepunt van de Pontische gemeenschap in Europa.” 

De diaspora volgt de ontwikkelingen in Griekenland op de voet. ​“Wij volgen wat daar gebeurt. Er zijn steeds meer historici en onderzoekers die zich bezighouden met Pontische dans. Als er nieuwe dansen worden opgetekend, leren wij die hier ook. Dertig jaar geleden kenden we misschien dertig dansen. Nu weten we dat sommige dansen drie verschillende varianten hebben, naargelang de regio.” Op de hoogte blijven gebeurt via sociale media, YouTube en professionele muzikanten die af en toe naar België komen, soms op uitnodiging van de vereniging. 

De uitwisseling werkt ook in de andere richting. ​“Tot een aantal jaar geleden had ik de indruk dat wij in het buitenland vaak bewuster omgaan met onze tradities dan de Pontische Grieken in Griekenland. Zij leven er middenin, waardoor het misschien minder als iets kwetsbaars werd ervaren. Maar de laatste jaren zie je dat zij zich herpakken.” Via nieuwsitems in het journaal en Europese festivals wordt de diaspora zichtbaar in Griekenland. ​“Op die manier zien zij wat wij hier doen. Dat motiveert hen ook.” 

Binnen de vereniging bestaan verschillende visies op hoe traditie moet worden doorgegeven. ​“Je hebt mensen die zeggen: de traditie mag niet veranderen. En je hebt anderen die zeggen: er is altijd evolutie. Of je wilt of niet wilt, dingen veranderen.” 

In Griekenland worden vandaag nieuwe liederen gecomponeerd in het Pontisch dialect, vaak met hedendaagse thema’s maar met traditionele instrumenten. Volgens Athanasios is het logisch dat nieuwe liederen vooral daar ontstaan en minder in de diaspora. ​“In Griekenland zijn er nog hele dorpen waar men dagelijks het Pontisch dialect spreekt. De taal leeft daar sterker, en daardoor ontstaan nieuwe liedteksten bijna vanzelf.” 

Oude volksliederen, die vroeger mondeling werden doorgegeven en waarvan de auteur vaak onbekend was, worden vandaag genoteerd, geanalyseerd en vastgelegd door muzikanten en onderzoekers. Daardoor wordt het repertoire beter gedocumenteerd en gemakkelijker overdraagbaar aan nieuwe generaties. 

Technologie heeft een invloed op de klank en de presentatie van de muziek. Athanasios legt het uit met een voorbeeld van de lira: ​“Vroeger had je één micro voor de lira. Nu heb je geluidsingenieurs en moderne mixages. Dat maakt de muziek anders.” 

De muziek wordt op een nieuwe manier opgenomen, gemixt en verspreid via digitale platformen. Daardoor bereikt Pontische muziek vandaag een internationaal publiek, zowel binnen als buiten de gemeenschap. De diaspora speelt een actieve rol in deze vernieuwing. Pontische muzikanten uit Duitsland, België en Zwitserland ontwikkelen eigen stijlen, treden op internationale podia op en keren soms terug naar Griekenland om daar hun muziek verder te ontplooien. ​“Veel muzikanten gaan naar Trabzon (stad in Turkije) en andere plaatsen. Daar leven nog mensen die Pontisch spreken. Dat zijn eigenlijk Pontiërs die islamitisch zijn geworden. Ze spreken bijna dezelfde taal. Mensen wenen als ze elkaar ontmoeten.” 

Voor Athanasios is die herontdekking van de roots essentieel. ​“Mijn grootvader is voor zijn dood naar zijn dorp gegaan. Hij heeft zijn huis teruggevonden. Dat was heel emotioneel. Wij willen ook zo’n reis organiseren voor de leden van onze vereniging.” 

Zoals bij veel erfgoedverenigingen draait alles op vrijwilligers. ​“Niemand wordt betaald. Alles gebeurt op vrijwillige basis. Je moet dat echt graag doen.” Het bestuur telt zeven leden die om de twee jaar verkozen worden. De werking vraagt veel inzet: lessen organiseren, optredens voorbereiden, kostuums onderhouden, financiën beheren, sponsors zoeken. Verder werkt de vereniging met lidgelden, opbrengsten van feesten en sponsors uit de Griekse gemeenschap. ​“Dankzij onze feesten kunnen we onze werkingskosten betalen. We krijgen ook steun van Griekse restaurants en handelaars.” 

“Het is niet gemakkelijk om mensen gemotiveerd te houden. Iedereen heeft het steeds drukker met zijn eigen leven, en niet iedereen staat stil bij het belang van het samen doorgeven van ons immaterieel erfgoed. Maar we proberen iedereen te betrekken en te laten bijdragen”, legt Athanasios uit. 

Hij zag in de loop der jaren verschillende verenigingen van andere Griekse gemeenschappen verdwijnen. Toen Kamian k’en Argos bijna vijftig jaar geleden werd opgericht, waren er in Brussel al snel een tiental gelijkaardige verenigingen van Griekse gemeenschappen. Vandaag zijn er daarvan nog maar enkele over. ​“Dat komt vooral omdat het moeilijk is om de energie vast te houden. Na enkele jaren geven mensen het op.” Volgens Athanasios schuilt de kracht van Kamian k’en Argos precies in het engagement van een kleine groep mensen die zich al jarenlang met grote passie inzet. Dankzij hun volgehouden inzet, de warme sfeer binnen de vereniging en de goesting om mensen samen te brengen, blijft de werking vandaag springlevend. 

In 2027 viert Kamian k’en Argos haar vijftigjarig bestaan. Dat jubileum wordt voorbereid als een feestjaar met evenementen, tentoonstellingen en een documentaire. ​“We willen een jaar vol activiteiten doen om te tonen hoe de vereniging begonnen is en hoe ze geëvolueerd is.” 

Voor Athanasios is het duidelijk: de toekomst van de Pontische dans ligt in overdracht, openheid en engagement. ​“Wij willen dat die gewoontes en die cultuur niet verloren gaan. Door jongeren elke week samen te brengen, blijven ze verbonden met hun roots. En zo blijft de Pontische cultuur leven.”