Son Jarocho en fandango in Brussel: Muzikaal erfgoed doorgeven

Isra’s verhaal laat zien hoe immaterieel erfgoed, zoals muziekpraktijken, buiten de eigen landsgrenzen vorm kan krijgen. De manier waarop Isra Alonso samen met anderen het immaterieel erfgoed van son jarocho (een mexicaanse muziekstijl) en fandango (een feest waar mensen samenkomen om te dansen, zingen en samen muziek te spelen) deelt, vermengt en betekenis geeft voor een brede gemeenschap vormt een inspirerend voorbeeld.

Isra groeide op in Mexico-Stad, een smeltkroes van culturen. Daar begon zijn zoektocht naar muziekstijlen uit verschillende regio’s van het land. Hij leerde niet via bladmuziek, maar door deel te nemen aan dorpsfeesten, door veldopnames te maken, door te luisteren en mee te spelen. ​“Het zijn geen concerten op een podium, maar feesten waar iedereen rondom een houten podium samenkomt. Je leert door er gewoon bij te zijn, door te spelen of alleen maar te luisteren.”

Die manier van leren draagt Isra in Brussel verder uit. Hoewel hij niet de eerste was die son jarocho in België speelde, was hij wel degene die in 2014 een wekelijkse cursus startte bij Muziekpublique. Vanuit die basis ontstond geleidelijk een bredere gemeenschap die zich blijft verbinden met iedereen die interesse heeft in deze traditionele muziek en de fandango’s. In zijn lessen bij Muziekpublique staan samen spelen, zingen en bewegen centraal. ​“We beginnen altijd in een kring. Ik leg uit waar een lied over gaat, en dan spelen, zingen en dansen we samen. Iedereen leert van iedereen. Dat werkt beter dan individueel lesgeven, want het is leuker en voedend voor het hele leerproces.”

De nadruk ligt daarbij niet op technische perfectie of partituren. ​“Bijna niemand leest noten. En dat is juist goed, want zo leren ze op het gehoor, zoals in Mexico. Het belangrijkste is dat de muziek klinkt en dat iedereen zich erbij kan aansluiten.”

Voor Isra is respect voor de traditie essentieel. Tegelijk vindt hij dat traditie nooit mag verstarren. ​“Het is belangrijk om de traditionele vormen te kennen en te respecteren. Maar mijn doel hier in Brussel is niet om iets honderd procent traditioneel te doen. Dat kan ook niet — we zijn niet in Mexico, we leven in een multiculturele stad. Dus het moet openstaan voor invloeden van hier.”

Hij ziet de muziek zelf als een product van vermenging: Europese barokmuziek, Afrikaanse ritmes en inheemse stijlen kwamen samen en vormden het son jarocho-repertoire. ​“Vanaf het begin was dit een fusie. Dus waarom zou dat vandaag stoppen? Het gevaar is dat je iets in een vitrine zet en zegt: dit is traditie. Maar traditie is geen museumstuk, het leeft alleen als het zich blijft ontwikkelen.”

Dat betekent niet dat alles zomaar kan. ​“Als je fusiemuziek maakt zonder de traditie te kennen, mis je de essentie. Daarom zeg ik: respecteer eerst de basis, leer de ritmes en structuren, begrijp hoe het werkt. Vanuit die kennis kan je nieuwe dingen proberen.”

Sinds 2018 organiseren Isra en Celia Dessardo jaarlijks het Día de Muertos-festival in de Marollen, met steun van het Cultureel Centrum Bruegel. Als medeoprichters van het festival hebben zij in elk van de zeven edities tot nu toe ook fandango’s georganiseerd. Het evenement combineert Mexicaanse rituelen rond herdenken met muziek en workshops. ​“Het is een evenement waar over de dood gesproken wordt, er is een ritueel, en dat werkt therapeutisch voor veel mensen. Het publiek is divers, alle generaties zijn aanwezig, en iedereen kan deelnemen. Dat doet de samenleving goed.”

De fandango’s, binnen Día de Muertos of daarbuiten, zijn meer dan optredens: het zijn participatieve feesten waar grenzen tussen publiek en artiest vervagen. ​“De fandango is een jamsessie waarin iedereen welkom is, ook wie weinig ervaring heeft. Met een paar workshops kan je al meedoen. Of je stapt gewoon het podium op om te dansen. Het gaat om samen zijn en delen.”

Brussel, een stad waar meer dan 180 nationaliteiten samenleven, biedt volgens Isra een specifieke voedingsbodem. ​“Brussel is enorm kosmopolitisch, maar mensen mengen zich niet altijd. Via muziek kan dat wel. De fandango is open: Mexicanen, Belgen, Marokkanen … wie wil kan meedoen.”

Het Día de Muertos-festival heeft veel bijgedragen aan de verspreiding van son jarocho in Brussel. In 2025 zorgt het project Fusion Fandangos, een project van Isra bij MetX, ervoor dat deze jamsessies op een regelmatige basis kunnen plaatsvinden. In dit project worden Brusselse muzikanten van allerlei achtergronden uitgenodigd om zich in de Mexicaanse muziek te mengen. Aan het begin kan het publiek deelnemen aan workshops zapateado (een ritmische dansstijl met voetstappen), zang en/​of instrument: ​“Het idee is dat iemand die helemaal niets van son jarocho weet, toch kan deelnemen.”

Isra’s visie op erfgoedzorg is duidelijk: bewaren is niet genoeg, het gaat om beoefenen en doorgeven. ​“Traditionele muziek kan niet statisch blijven. Als ze niet evolueert, verdwijnt ze. Maar die evolutie moet wel vertrekken vanuit kennis en respect voor de essentie.”

De essentie van son jarocho ligt volgens hem in de instrumenten, de muzikale structuren en de manier van samen musiceren. Alles daarbuiten – nieuwe instrumenten, andere invloeden, hedendaagse contexten – kan toegevoegd worden, zolang het gezamenlijke karakter en de openheid behouden blijven. ​“Voor mij gaat het erom dat de muziek gemeenschap creëert. Dat is de kern.”

Naast het actief musiceren en samenbrengen van mensen, hecht Isra veel belang aan het vastleggen en documenteren van de muziek. Niet om de traditie in steen te beitelen, maar om haar toegankelijk te maken voor wie er niet vanzelf in opgroeit. ​“Als je alleen maar mondeling doorgeeft, kan veel verloren gaan. Daarom vind ik het belangrijk om ook opnames te maken, liederen uit te schrijven en context te geven bij de muziek. Een orale traditie doorgeven kost tijd. Tijd die er in de huidige samenleving vaak niet meer is.”

De volgende stap in de overdracht van son jarocho in Brussel is voor Isra het maken van een real book – een bundel met uitgeschreven melodieën, akkoorden en arrangementen. Hij legt uit waarom: ​“Hier bij MetX ontmoette ik een fluitist. Dat instrument klinkt geweldig samen met de jaranas – zo heten de gitaren in son jarocho. Om hem de melodieën te leren, ben ik begonnen partituren te schrijven. Hij heeft ook zelf versies genoteerd. En eigenlijk zeggen niet alleen ik, maar ook meesters en onderzoekers uit Mexico: één van de dingen die son jarocho nu nodig heeft om verder te groeien, is dat het meer wordt uitgeschreven. Want zo krijgen veel meer muzikanten toegang, op een meer technische manier.” Ook bij de Fusion Fandango’s bewezen partituren al hun nut: ​“Als er een muzikant binnenkomt die noten leest maar nog niets van deze muziek kent, dan geef ik hem gewoon een partituur: kijk, dit spelen we nu. Zo kan hij meteen meedoen of melodieën toevoegen die het geheel verrijken. Het helpt mensen sneller integreren in de fandango.” Het real book zou dus niet alleen een didactisch hulpmiddel zijn, maar ook een manier om de traditie open en uitnodigend te houden.

Dit Brusselse voorbeeld toont dat erfgoedzorg vraagt om beoefenen, delen en laten evolueren. Workshops, jamsessies en gezamenlijke rituelen maken tradities toegankelijk voor nieuwe generaties en diverse gemeenschappen. De kracht ligt in drie factoren: respect voor de traditionele basis, openheid voor vernieuwing, en actieve gemeenschapsvorming.

De kracht van dit voorbeeld ligt in de combinatie van respect voor de bron, ruimte voor vernieuwing en aandacht voor de sociale dimensie. Het maakt duidelijk dat immaterieel erfgoed iets is om actief te beleven en vieren: het blijft alleen levend als het daadwerkelijk geleefd wordt.