Tongerse bladmuziekcollecties opnieuw beschreven in RISM

Répertoire International des Sources Musicales (RISM) is een internationale netwerkorganisatie ontstaan in 1952 die ook een (gelijknamige) databank beheert. Het doel van RISM is om in kaart te brengen welke bladmuziek bestaat en waar die zich bevindt. Het materiaal dat omschreven wordt, omvat zowel handgeschreven als geprinte partituren, maar ook libretto’s en teksten over muziektheorie die bewaard worden in bibliotheken, archieven, scholen, kerken en private collecties. De databank bevat meer dan 1,5 miljoen records, waarvan het merendeel bestaat uit manuscripten uit de periode 1600 – 1850. Aanvankelijk lag de focus voornamelijk op handschriften voor 1800, maar in de jaren 2000 werd de focus uitgebreid naar geprint materiaal tot ongeveer 1975. 

RISM is een belangrijke speler in het muziekveld, aangezien hun richtlijnen en beschrijvingselementen specifiek afgestemd zijn op muziek. Er zijn drie categorieën: genoteerde muziek, libretti en verhandelingen. Het materiaal kan zowel handgeschreven als gedrukt zijn, ongeacht de categorie. Voor elke combinatie van materiaal en categorie bestaat er een apart sjabloon: een handgeschreven partituur, een geprinte partituur, een handgeschreven libretto, een gedrukte verhandeling … Sjablonen voor handschriften beschrijven in essentie uniek materiaal, terwijl er in sjablonen voor gedrukt materiaal de optie is voor meerdere bibliotheken/​archieven/​instituties/​… om aan te duiden dat ze dezelfde editie in hun collectie hebben. 

Naast deze basissjablonen kunnen er ​‘collecties’ en verzamelhandschriften beschreven worden. Collecties zijn items die twee of meerdere stukken bevatten, maar wel samen uitgebracht zijn, zoals een gedrukte partituur waarop er op beide zijdes twee verschillende stukken staan. Verzamelhandschriften zijn ​‘boeken’ waarbij op zich bestaande partituren samengebonden zijn door een individueel persoon en zijn in essentie dus ook uniek aan een bepaalde instelling. Voor collecties en verzamelhandschriften bestaan er ook aparte sjablonen. 

Elk record is een individuele beschrijving in de databank en bestaat uit verschillende onderdelen. Een eerste onderdeel is het omschrijven van alle inhoudelijke informatie:

• Wie is de componist? Is er een arrangeur? Wie is de auteur van de tekst? Zijn er andere relevante personen?
• Wat is de titel? Zijn er andere gerelateerde titels aanwezig (bijvoorbeeld de titels van de verschillende stukken waarop een potpourri gebaseerd is)?
• Wat is de bezetting van het stuk?
• Wat is de taal van de tekst? Is dit de oorspronkelijke tekst of een vertaling?

Daarnaast wordt omschreven in wiens bezit het materiaal is: 

• Welke bibliotheek/​archief/​… bezit het nu? Onder welk indexnummer kan het materiaal teruggevonden worden?
• Wie was de vorige eigenaar? Heeft iemand de collectie geschonken aan de huidige bewaarinstelling? 

Vervolgens wordt het aanwezige materiaal meer in detail beschreven: 

• Welke partijen zijn aanwezig? Hoeveel exemplaren zijn er van elke partij?
• Wanneer werd de bladmuziek geschreven of uitgegeven? 
• Wat zijn de afmetingen van de bladmuziek?
• Is er een indicatie uit welke stad de bladmuziek oorspronkelijk afkomstig is? 
• Specifiek voor gedrukt materiaal: 
  • Wat is de naam van de uitgeverij en/​of drukker zoals geschreven op de druk? Wat is de gestandaardiseerde naam van deze instelling?
  • Welke druktechniek is er gebruikt? Wat is het plaatnummer? Een plaatnummer is een identificatienummer van letters en/​of cijfers dat door de uitgever aan de partituur wordt toegekend om een editie gemakkelijker te kunnen identificeren. 
• De eerste paar maten van de muziek kunnen ook genoteerd worden in het record. Deze zogenaamde incipits maken het mogelijk om op melodieën te zoeken (vaak worden zowel de melodie als de baslijn genoteerd). Dat is vooral nuttig om een muziekstuk te identificeren wanneer informatie over de componist of titel ontbreekt. 

Het team van RISM contacteerde CEMPER met vragen over vier soorten problemen. Het eerste probleem draaide om tegenstrijdige informatie binnen de records. Dit soort records stond in een sjabloon voor handschriften, maar bij de omschrijving van het materiaal stond er genoteerd dat het ging om gedrukte bladmuziek. 

Het tweede probleem ging over ontbrekende info in de records. Een record kan meerdere groepen omvatten bij de omschrijving van het materiaal: een eerste groep beschrijft bijvoorbeeld de dirigentenpartituur, een tweede groep de geprinte partijen en een derde groep bijhorend handgeschreven materiaal. Bij een groot aantal records stond bij minstens één van deze groepen niet gespecifieerd of het materiaal in kwestie handgeschreven of gedrukt was. 

Het derde probleem ging over collecties. Het is pas sinds 2023 mogelijk om het verschil aan te duiden tussen collecties en verzamelhandschriften. Alle records in een collectiesjabloon moesten gecontroleerd worden of ze al dan niet omgezet moesten worden naar een verzamelhandschriftsjabloon. Dit onderscheid is belangrijk omdat andere instellingen dezelfde gedrukte collecties kunnen hebben, maar de verzamelhandschriften uniek zijn aan de Tongerse verenigingen. 

Een vierde probleem was het bestaan van dubbele records. Bij een record in een sjabloon voor drukken kan elke bib/​archief/​instelling aangeven dat ze deze bladmuziek bezitten aan de hand van een ​‘holding’. Een gedrukte editie kan meerdere holdings hebben, waardoor er een overzicht is van welke instellingen dezelfde edities hebben. Ook deze functionaliteit is pas mogelijk sinds 2023. Er is veel overlap in de collecties van Concordia en Strijd voor Vrijheid, waardoor er regelmatig twee records bestonden die dezelfde gedrukte muziek beschrijven. Deze moesten samengevoegd worden tot één record. 

Naast deze vier problemen werden er ook enkele andere zaken aangepast. Hoewel deze gegevens geen verkeerde informatie bevatten, zorgden de aanpassingen voor een hogere kwaliteit van de records. Enkele voorbeelden: 

• Twintig jaar geleden bestond er nog geen apart veld voor plaatnummers, waardoor deze informatie telkens in een algemene nota genoteerd werd.
• Volgens oude richtlijnen werden periodes genoteerd als bijvoorbeeld [20​.in] terwijl deze vandaag voluit worden geschreven als [1900 – 1910].
• Het was mogelijk om meerdere talen van de liedteksten toe te voegen, maar er kon nog niet worden aangegeven welke taal de oorspronkelijke tekst was en welke een vertaling. 

Door het project konden de Tongerse collecties afgestemd worden op de huidige RISM-richtlijnen. Tegenstrijdige informatie werd opgespoord, ontbrekende gegevens werden aangevuld, records werden voorbereid voor de omzetting naar een print template en dubbele records werden geïdentificeerd. Uiteindelijk werden ongeveer 1800 records gecontroleerd, waaruit bleek dat ongeveer 1400 records omgezet moeten worden naar een sjabloon voor drukken. Het team van RISM voert deze omzettingen uit in de loop van het najaar van 2026. 

Het project maakte duidelijk hoe sterk databanken evolueren doorheen de tijd. Beschrijvingen van twintig jaar geleden voldoen niet altijd meer aan de huidige standaarden. Onderhoud en kwaliteitscontrole blijven noodzakelijk om collecties goed doorzoekbaar en consulteerbaar te houden. 

Dankzij dit project hebben we onze internationale contacten versterkt en onze expertise in het gebruik van RISM opgebouwd. We kregen een beter inzicht in de verschillende aspecten die aan bod komen bij de beschrijving van historische bladmuziekcollecties. Hoewel we deze kennis via RISM hebben verworven, is ze breed toepasbaar binnen andere databanken voor bibliografische beschrijvingen van bladmuziek. 

Wil jij graag aan de slag gaan met je eigen (historische) bladmuziekcollectie, maar weet je niet hoe te beginnen? Neem dan contact met ons op via helena.​liegeois@​cemper.​be of birthe.​verscuren@​cemper.​be en dan kijken we samen naar een gepaste oplossing. 

Benieuwd naar welke partituren Casino, Concordia en Strijd voor Vrijheid in hun bezit hebben? Je kunt hun materiaal terugvinden onder de respectievelijke zoektermen (“sigla” genoemd in RISM) B‑TOekmc, B‑TOekhc en B‑TOeksv in zowel RISM online als RISM catalog. Weet je niet waar te beginnen? Zoek zeker eens naar de autografen van François Candrix (actief lid van Strijd voor Vrijheid die zowel componist als kopiist was), naar de arrangementen en composities van Joseph Vanderheyden (dirigent van Concordia van 1956 tot 1971) of naar het repertoire van Casino’s mannenkoor Atuatuca (actief van 1882 tot de Eerste Wereldoorlog). 

Wil je graag meer weten over harmonieën en fanfares? Lees de themapagina over hafabra.