Topstuk voorgesteld: La fleur des chansons

Wie was Orlandus Lassus (ook Orlando di Lasso of Roland de Lâtre)?

“Orlandus Lassus is geboren in Mons, Bergen. Over zijn jeugd weten we heel weinig. De enige informatie die we hebben, komt uit een bundel met biografieën [1]. Daarin schrijft de in Antwerpen geboren Samuel Quickelberg, die bibliothecaris was van de hertog van Beieren, dat Lassus geboren is in 1530. Of die informatie correct is, weten we niet zeker.

Lassus komt waarschijnlijk uit een minderbegoede familie. Op jonge leeftijd wordt hij ontdekt door een generaal van Keizer Karel V, Ferrante Gonzaga. Lassus is toen als knaap met die generaal naar Italië gegaan. Maar op een bepaald ogenblik verandert zijn stem en mag hij niet meer zingen. Wat er dan gebeurd is, weten we niet precies.

In 1553 wordt hij zangmeester in Sint-Jan van Lateranen in Rome. Wanneer hij bericht krijgt dat zijn ouders gaan sterven, vertrekt hij naar Mons, maar onderweg verneemt hij dat zijn ouders gestorven zijn. Hij keert niet terug naar Rome, maar gaat door naar Antwerpen. In 1556 gaat hij naar München waar hij zanger en later kapelmeester wordt aan het hof van de hertog van Beieren. Daar zal hij zijn carrière maken.”

Wat kenmerkt hem als componist? 

“Lassus is een van de laatste grote toondichters van de renaissance. Wat opvalt bij Lassus is dat hij alle genres beoefent. Hij schrijft missen, Franse chansons, Italiaanse madrigalen en lichtere villanelle, Duitse liederen … Hij produceert geweldig en heeft veel succes. Dat blijkt uit uitgaven en heruitgaven. Zijn grote kwaliteit is dat Lassus steeds zoekt naar een band tussen de tekst en de manier waarop hij componeert. Dat deden componisten voordien veel minder. 

Ook belangrijk is dat Lassus er als eerste voor zorgt dat hij eigenaar blijft van zijn muziek. In de jaren 1580 vraagt hij – al zeker in Frankrijk en Duitsland — het privilege om eigenaar te blijven van de muziek die hij reeds heeft uitgeven en die hij nog gaat componeren. Hij heeft contact met uitgevers in verschillende landen en beslist zo wie wat gaat uitgeven.”

Petrus II Phalesius verhuisde de drukkerij in 1581 naar Antwerpen. Wat waren zijn beweegredenen?

“Om het heel summier te stellen: Leuven was een intellectuele stad en Antwerpen een commerciële stad. Bovendien heeft Phalesius het idee om Italiaanse muziek uit te geven en in Antwerpen zitten toch heel wat Italianen. Wat opvalt, is dat de eerste madrigalenbundels begin 1582 opgedragen zijn aan Italianen die in Antwerpen leefden. Later draagt Phalesius die op aan ​‘lokale’ Antwerpenaars. Je ziet dus dat de muziekcultuur wijzigt en gaat naar de Italiaanse muziek.

Daarnaast kan Phalesius vanuit Antwerpen, langs de Schelde, uitgaven naar Frankfurt en naar de beurzen sturen. De verspreiding van het Italiaanse repertoire in het noorden is een van zijn grote verdiensten.”

Wat is de ontstaanscontext van La fleur des chansons?

“In 1592 is Lassus op het einde van zijn leven. Op dat moment heeft Petrus II Phalesius het idee om een soort anthologie te maken van chansons van Lassus. Eerder verscheen ook al zo’n anthologie in Parijs. Phalesius geeft de bundel de naam La fleur des chansons, hoewel er niet alleen Franse maar ook Italiaanse liederen in staan. De drukker draagt het boek op aan de heer Martin Haeck, ceremoniemeester van de kathedraal in Mechelen. Die opdracht is duidelijk religieus geïnspireerd, hoewel het chanson als genre niets met godsdienst te maken heeft.

De overgrote meerderheid van de chansons die Phalesius herneemt, zijn verschenen tussen 1555 en 1570, dikwijls voor het eerst in Antwerpen – bij vader en zoon Susato of bij hemzelf – of in Leuven – bij Petrus I.”

Welke liederen staan in deze bundel?

“Phalesius selecteert de meest conventionele, ​‘brave’ werken. Als je de chansons van Lassus bekijkt, dan zie je dat hij ook meer erotische of dramatische liederen heeft. Die laat Phalesius eruit. Voor negen chansons is de originele tekst bovendien vervangen door een ​‘preutse’. Daarnaast zijn de helft van de werken in de bundel vierstemmig. Die muziek is ​‘eenvoudiger’ en vraagt minder uitvoerders. Daarna komen vijf‑, zes- en achtstemmige liederen.

Wat ook duidelijk is, is dat niet de kwaliteit van de gedichten primeert. Phalesius selecteert liederen niet omdat ze bijvoorbeeld door Ronsard of Marot gedicht zijn. Wel neemt Phalesius werken die om allerlei redenen populair zijn. Zo komt Susanne un jour zelfs twee keer voor. De tweede versie, het enige lied in de bundel dat niet van Lassus is, is van Cipriano de Rore. 

Waarom er één werk van Cipriano de Rore in de bundel zit, is niet helemaal duidelijk. Wel zien we dat dit vaker gebeurt. Al bij de eerste drukken van Lassus bij Susato wordt telkens een werk van Cipriano de Rore opgenomen. Doorheen de jaren zijn daar al verschillende verklaringen voor gegeven. Zo wordt gezegd dat Cipriano, die uit Ronse afkomstig is, niet zo gekend was in de Nederlanden en dat het een manier was om hem meer bekendheid te geven.”

Wat kan je vertellen over de verkoop en het gebruik van de bundel? 

“Wat opvalt, is het succes van de bundel. Hij verschijnt in 1592, 1596, 1604, 1612 en 1629. De inhoud van deze edities blijft ongewijzigd. De laatste uitgave verschijnt op het moment dat Lassus al 35 jaar overleden is en toch blijft er de ganse tijd een publiek voor. De oplagen van de uitgaven en wie de kopers waren, zijn helaas niet bekend. 

Uit een onderzoek naar testamenten in Antwerpse notariaten blijkt wel dat wie een beetje aanzien en geld had, muziek(instrumenten) had. Muziek werd voornamelijk gekocht door mensen die ten eerste vrije tijd hadden, en ten tweede geld genoeg om het te kopen. Stemboekjes zoals deze waren vooral voor huishoudelijk gebruik, waarbij de familie zelf musiceerde, of een klein muziekensemble. Op veel titelpagina’s doorheen de 16^de eeuw staat trouwens dat de muziek ook instrumentaal uitgevoerd kan worden. Er kan bijvoorbeeld iemand zingen, en een andere kan blokfluit spelen. Er is dus geen ​‘model’ in de uitvoering van de muziek. Iedereen doet wat hij kan. 

Zoals gebruikelijk in die tijd, wordt muziek verkocht in aparte stemboekjes die niet ingebonden zijn. De eigenaar laat de boekjes inbinden. In de bundel die bewaard wordt in de Universiteitsbibliotheek Gent zitten meerdere uitgaven van Petrus II Phalesius. Dat is niet verwonderlijk, want het inbinden van een boek – en dan nog eens vijf aparte stemboekjes – was duur.”

[1] Deze korte biografie van Orlandus Lassus – geschreven door Samuel Quickelberg — verscheen in 1566 in Prosopographiae Herovm Atqve Illvstrivm Virorvm Totivs Germaniae van Heinrich Pantaleon (band 3, p. 541, https://​doi​.org/​1​0​.​1​1​5​8​8​/​d​i​g​l​i​t​.​4​2​5​1​8​#0563). 

[2] Lees meer over hoe Phalesius dit Italiaans repertoire samenstelde in de bijdrage van Henri Vanhulst in het boek LLMF 7: Madrigaalcollecties uit de Lage Landen in Centraal Europa | Studie (p. 375 – 410, https://​idemdatabase​.org/​i​t​e​m​/​L​L​M​F​0​0​7​-4-nl).