Home Nieuws Topstuk voorgesteld: Blazoen van de rederijkerska…

Topstuk voorgesteld: Blazoen van de rederijkerskamer 'De Violiere'

Het blazoen van de rederijkerskamer De Violieren werd in 2005 erkend als Vlaams topstuk. Op de lijst van het blazoen staat: Wt Ionsten versaemt”, ofwel: we komen samen om plezier te maken! Het is de spreuk van rederijkerskamer De Violieren. Vier kunstenaars schilderden het wapenbord. Het is een uniek voorbeeld van een rederijkersblazoen met rebus, een samengaan van literatuur en schilderkunst.

Blazoenfeesten

In de Zuid-Nederlandse steden waren rederijkerskamers belangrijke literaire groeperingen. Zij brachten lering en vermaak onder de vorm van ernstige en aangename literatuur. Tot hun bekendste activiteiten behoorden het opvoeren van eigen toneelstukken in de stad of op wedstrijden, evenals het schrijven van gelegenheidsgedichten. Vanaf de zeventiende eeuw organiseerden zij ook blazoenfeesten, waarbij het beste rebusblazoen bekroond werd.

Op 17 juni 1618 organiseerde de Antwerpse rederijkerskamer De Olijftak’ een blazoenfeest. Uit de zeven ingezonden blazoenen bleef alleen het bekroonde werk bewaard: dat van de rederijkerskamer De Violieren, geschilderd door vier vooraanstaande Antwerpse kunstenaars. Jan Brueghel de Oude (15681625) verzorgde de sierlijst, waarin hij de wapenspreuk van de vereniging Wt Ionsten versaemt” verwerkte in een krans van violieren. Hendrik van Balen (ca. 1570 – 1632) en Frans Francken de Jonge (15811642) schilderden de figuren en Sebastiaan Vrancx (15731647) de dieren.

De rebusvoorstelling toont:

  • op de bovenste rij een schilder voor zijn schildersezel, twee jongens met schoolgerief, een vogelpoot of ‑dij, Sint-Lucas en twee brandende vuren; 
  • op de tweede rij: neergeschoten wild, een helletafereel en een schrijfpen, een jonge stier (ver), door twee vrouwen opgesmukt, een overkapping over het ruim van een schip (den), het symbool van de rederijkerskamer de Olijftak’ en een kan (snel);
  • op de derde rij: een geit (met), een gewichtje van een ons, violierbloemen, een eend (end), Apollo en twee laurierplanten; 
  • op de vierde rij: een vluchtende engel, een ineengedoken grimmige figuur, een man en twee nieren, een wilg, een houten stok, de vredesgodin Pax, een deegrol (deegwel).

De oplossing van de rebus is volgend kwatrijn: 

Apelles’ scholieren, die Sint-Lucas vieren,
Wilt helpen versieren den Olijftak snel,
Met ons Violieren en Apollo’s laurieren,
Vlucht droevige manieren, willig houdt Vrede wel. 

Het rijm is van de hand van Sebastiaan Vrancx, die overigens een belangrijke rol in het Antwerpse rederijkersleven speelde. Men veronderstelde dat hij reeds in 1594 lid werd van de kamer der Violieren, waarvoor hij verschillende toneelstukken en gelegenheidsgedichten schreef.

Rederijkersblazoen met rebus | Collectie KMSKA — Vlaamse Gemeenschap

Hoofdrederijkerskamer van het markgraafschap Antwerpen

De Violieren is een rederijkerskamer die in maart 1382 in Antwerpen ontstond als de Camere van Rhetorica De Violiere’. Een eerste vermelding vinden we terug in 1453 toen het gezelschap werd uitgenodigd door de regering’ van Leuven om daar een voorstelling te komen geven. In 1480 werd de Kamer in bescherming genomen ende gevoecht bij de Gilde van Sint Lucas’. In het Antwerpen van het ancien regime was er een grote verwevenheid tussen de Sint-Lucasgilde van de kunstenaars en de rederijkerskamers. De Violieren en de gilde zaten zelfs samen in één pand op de Grote Markt. 

De Violieren werd ook de Hoofdrederijkerskamer van het markgraafschap Antwerpen. Na de overwinning in het landjuweel te Gent in 1539 en een periode die gekenmerkt werd door een hoogstaande en zeer kunstzinnige werking van de Kamer – De Violieren wonnen onder andere het Landjuweel te Diest in 1541 en organiseerden het beroemde landjuweel in 1561 te Antwerpen — verminderde haar werking om uiteindelijk in de 17e eeuw helemaal stil te vallen.

Na de woelige periodes die veroorzaakt werden door godsdienst- en andere geschillen, door de verdeling van de Nederlanden in Noord en Zuid, was er een lange periode van inactiviteit. Een decreet van 1796, uitgevaardigd tijdens de Franse Republiek, verbood zelfs alle Rederijkerskamers. Voor de Violieren zou deze inactiviteit duren tot 1887 en als er ondertussen al werking zou geweest zijn, dan werden er geen geschriften teruggevonden om dit te staven.

Een eerste poging tot herstichting was ter gelegenheid van de viering van de 200ste verjaardag van de stichting door David Teniers van de Koninklijke Academie voor Schoone Kunsten in 1864. Zeker is dat in 1887 opnieuw werd aangeknoopt met de aloude tradities. Willem Schepmans schonk de Kamer toen – op 14-jarige leeftijd – een tweede leven. Onder zijn bezielende leiding groeiden De Violieren opnieuw uit tot een van de belangrijkste Kamers van Antwerpen. Tradities werden opnieuw in ere hersteld en de Aloude Hoofdrederijkerskamer hervond haar positie te midden van het culturele leven in de Stad Antwerpen. Sindsdien is er altijd een werking geweest van de Kamer.

Het blazoen van de rederijkerskamer De Violiere maakt deel uit van de permanente tentoonstelling van het KMSKA.

Bronnen en literatuur

Ook interessant

17 mei 2024

Onderzoek naar (verdwenen) theaters en cinema's

Hasselaar Jean-Paul Lambrichts is op zoek naar (verdwenen) theaters en cinema’s in de provincie Limburg. Hoe gaat hij te werk? En welke bronnen gebru…
Lees meer
14 mei 2024

Philippe Cortens: op zoek naar verborgen schatten in ons muziekerfgoed

Philippe Cortens doet duizend-en-een dingen met muziekerfgoed. Ontdek wat hij doet in dit interview.
Lees meer
25 apr. 2024

U, NU! Mechels theatererfgoed in de kijker

7 Mechelse vrijetijdsgezelschappen laten je in een theatervoorstelling, twee tentoonstellingen en een foto-expo hun theatererfgoed ontdekken.
Lees meer
23 apr. 2024

“Gentse volksliedjes hebben een grote verbindingskracht”

Folkmuzikant Wim Claeys zingt samen met de Stemband liedjes in het Gents dialect. Het kinderkoor kreeg een plaats op het Register van Inspirerende Vo…
Lees meer