Home Nieuws Topstuk in de kijker: Twee Dominicaanse gradualia

Topstuk in de kijker: Twee Dominicaanse gradualia

Twee gradualia uit 1515 en 1520 vormen samen de enige overgebleven getuigenis van de productie van de dominicaan Nicolaas van Rosendael (?-1537). De manuscripten zijn zeldzame en rijke voorbeelden van het muzikale, liturgische en iconografische repertoire van de vroege zestiende eeuw. De gradualia worden bewaard bij de Universiteitsbibliotheek van Gent en werden in 2007 erkend als Vlaamse topstukken.

Graduale uit 1515

Volgens het colofon werd het eerste graduale geschreven en afgewerkt in s- Hertogensbosch door de dominicaan Nicolaas van Rosendael voor het dominicanerklooster in Antwerpen. Het is niet duidelijk of het gaat over een Antwerpse bestelling of over een geschenk van het klooster in s‑Hertogensbosch. Met de bouw van de nieuwe kloosterkerk in Antwerpen (Sint-Paulus) werd in 1517 begonnen en is het een redelijke hypothese dat het manuscript hiermee in verband staat. De afwezigheid van wapenschilden en ‑spreuken lijkt een privé-opdracht door een geestelijke of een leek uit te sluiten.

Het graduale bevat in hoofdzaak de veranderlijke misgezangen voor het hele jaar. Het feit dat het is gesigneerd (Nicolaas van Rosendael), gelokaliseerd (gemaakt in s‑Hertogensbosch voor Antwerpen) en gedateerd (1515), maakt het tot een bijzonder getuigenis van de verspreiding van de zogenaamde Gents-Brugse stijl in Brabant.

Je kan het graduale uit 1515 digitaal bekijken op de website van Universiteitsbibliotheek Gent.

Miniatuur van de aankondiging van de geboorte van Jezus aan Maria. In de rand tonen drie personages teksten op banderollen | © Universiteitsbibliotheek Gent

Graduale uit 1520

Het tweede graduale werd grotendeels door dezelfde auteur geschreven en door dezelfde hand geïllustreerd. Drie belangrijke tekstgedeelten zijn verlucht met gehistoriseerde initialen en marges in de Gent-Brugse stijl.

Hoewel een colofon ontbreekt, werd ook dit manuscript zonder twijfel door Nicolaas van Rosendael geschreven. Toch is er een duidelijk onderscheid met het vorige graduale. Zes bladen werden immers voorzien van marges gevuld met akanten, gestileerde bloemen en dieren op een gele of groene achtergrond. De initialen op deze bladzijden zijn rood en blauw gekleurd. Het is op een van deze folio’s dat het graduale werd gedateerd (1520). Een identiek decoratiepatroon vinden we terug in een Antiphonarium romanum (Den Haag, Koninklijke Bibliotheek), dat waarschijnlijk in s‑Hertogensbosch werd vervaardigd voor eigen gebruik in het fraterhuis. Het is echter niet mogelijk daaruit een sluitende conclusie te trekken. Met andere woorden, het is niet uit te maken of het graduale gedeeltelijk door de fraters werd versierd of dat het Antiphonarium Romanum door de dominicanen van s‑Hertogensbosch werd verlucht.

Het graduale uit 1520 werd gedigitaliseerd en is te raadplegen via de website van Universiteitsbibliotheek Gent.

Het deel met het proprium sanctorum opende oorspronkelijk (folio I is nu pagina 13) met de gezangen van de vigiliedag van de heilige Andreas (29 november) | © Universiteitsbibliotheek Gent

Wie was Nicolaas van Rosendael?

Kopiist en verluchter Nicolaas van Rosendael behoorde tot de dominicanen of Orde der Predikheren, een Rooms-katholieke bedelorde. Hij legde zijn kloostergeloften af in’s‑Hertogenbosch in 1484 en overleed er in 1537. Het is mogelijk, maar niet te bewijzen dat Rosendael een opleiding als miniaturist kreeg in een Brabants atelier (Antwerpen, Mechelen of Brussel). In de kroniek van Jacobus Brouwer (ca. 1770) wordt Nicolaas omschreven als scriptor insignis, qui charactere nitidissimo plurimos libros chorales hujus conventus … exarivit (een bekende scriptor, die met zijn voortreffelijke schrift een groot aantal koorboeken van dit klooster versierde). Hij muntte uit door zijn schoonschrift en vooral door zijne smaakvolle, keurig fijne miniaturen, waarmede hij zeer vele koorboeken opluisterde” (Meijer, 1897).

Bronnen en literatuur

Ook interessant

08 feb. 2024

De unieke muziekcollectie van de Openbare bibliotheek van Kortrijk

Vinyl en cd’s: de Bib Kortrijk bewaart ze allemaal.
Lees meer
13 dec. 2023

Cellobouwer Tim Duerinck combineert het klassieke ambacht met nieuwe productietechnieken

We gingen langs in het pop-upatelier van Tim Duerinck waar hij ons vertelde over zijn onderzoek en productietechnieken.
Lees meer
14 nov. 2023

Van concept tot kikker: het resultaat van een meester-leerlingtraject

Maarten Janssens vertelt ons in een interview hoe hij en zijn broer Joris leerden om draadpoppen te maken met de hulp van een meerster-leerlingbeurs.
Lees meer
06 sep. 2023

“Ik denk wel dat het belangrijk is dat het als erfgoed bestempeld wordt, dat het zo vaak niet gezien wordt.”

CEMPER sprak met de mensen achter de expo PKP Lined Up over populair muziekerfgoed en haar uitdagingen.
Lees meer