Topstuk voorgesteld: Davids psalmen door Petrus Dathenus

“Calvijn liet alle 150 psalmen zoals die in de Bijbel staan – in het Oude Testament staan 150 liederen of psalmen – op rijm zetten, in strofevorm gieten, voor zijn Franstalige gemeente. En hij liet die zo berijmen zodat een grote gemeenschap – die vaak ongeletterd was – die kon zingen.” Dat project heeft even stilgelegen toen de eerste dichter, Clément Marot (1496 – 1544), overleed. ​“Toen waren er nog maar 49 psalmen klaar. Later heeft Theodorus Beza (1519 – 1605) het project afgemaakt.” Calvijn had daarnaast het ideaal dat elke psalm een eigen, nieuw gecomponeerde melodie moest krijgen. ​“Later hebben ze dat losgelaten. Vandaar dat er geen 150 verschillende melodieën zijn, maar 124. Psalm 36 heeft bijvoorbeeld dezelfde melodie als Psalm 68.” In 1562 kwam het volledige psalmboek van Calvijn uit.

Ook in het Nederlands verschenen psalmboeken. ​“In 1540 is er in Antwerpen een bundel verschenen met de Souterliedekens. ​‘Souter’ is een oud woord voor ​‘psalm’. Dat waren psalmen in het Nederlands, maar op de melodieën van populaire liedjes, straatliedjes en liefdesliedjes. Daar was men in de gereformeerde kerk niet zo blij mee. Al gauw werden er alternatieven gemaakt. In de Nederlandstalige vluchtelingengemeente in Londen was dat door Jan Utenhove (1516 – 1566).”

De eerste uitgave werd gedrukt in Heidelberg door Michiel Chiraet. En hoewel het psalmboek van Dathenus – als gevolg van de inquisitie door de Rooms-Katholieke Kerk — op de lijst met verboden boekend stond, volgden er nog vele drukken. ​“Uit 1566 zijn er 5 drukken bekend, uit het jaar erop 8, het jaar daarop 3 … Dus dat psalmboek was booming. In die tijd was er geen auteursrecht. Dus iedere drukker die dacht: ​‘Dat wordt waarschijnlijk een belangrijk boek, daar wil ik iets aan verdienen’, legde het op zijn drukpers. Maar omdat het gevaarlijk was om zo’n reformatorisch psalmboek te drukken, zijn de meeste van die eerste uitgaven anoniem.” Aan de hand van bijvoorbeeld lettertypes, drukkerskenmerken, randteksten … kunnen boekwetenschappers vandaag meestal wel vaststellen om welke drukkers het wellicht gaat. 

Dat het boek zo snel opgenomen werd in de kerk en zo vaak gedrukt werd, heeft waarschijnlijk te maken met de betrokkenheid van Dathenus bij de eerste synodes (vergaderingen) van de Gereformeerde Kerk. Daar werd bepaald dat men voortaan de berijming van Dathenus zou zingen en niet langer die van Utenhove, noch de nieuwe berijming uit 1580 van Marnix van Sint-Aldegonde (1540 – 1598). ​“Dat is steeds herhaald. Tot in de 18^de eeuw was Dathenus de enige officiële psalmberijming die gezongen mocht worden. Wat niet wil zeggen dat er geen alternatieven werden gemaakt, maar die kregen geen kans om voet aan de grond te krijgen.” 

Een volkommen handtboecxken: psalmen, catechismus, gebeden en meer

In het voorwoord noemt Dathenus zijn werk geen psalmboek, maar een volkommen handtboecxken. ​“Het is een dienstboek dat je nodig hebt om de eredienst in de kerk en thuis te kunnen vormgeven of volgen.” Het bevat dan ook niet alleen psalmen. 

Na de psalmen volgen nog andere gezangen. ​“In het begin waren dat zeven gezangen, maar later zie je dat drukkers tot dertien gezangen toevoegden.” Die gezangen omvatten berijmingen van de hoofdpunten van de leer – zoals de Tien Geboden, het Credo en het Onze Vader – schriftberijmingen en een enkel vrij lied. ​“In de Bijbel kom je naast het Boek der Psalmen ook op andere plekken liederen tegen. Bekende voorbeelden zijn het Magnificat — Maria die een lofzang zingt als ze de engel bij zich heeft gehad – en de lofzang van Zacharias. Daar heeft Dathenus ook een schriftberijming van gemaakt.” Maar niet alle gezangen gaan terug op een Bijbeltekst. ​“Het zevende gezang dat Dathenus toevoegde was Een cort ghebedt voor de Predicatie. Dat was een vrij lied van Jan Utenhove dat in de Nederlandse vluchtelingengemeente in Londen werd gezongen voordat de dominee zijn preek begon.”

Daarna volgt een catechismus, een leerboekje voor de jeugd in vraag-en-antwoordvorm. ​“In die tijd vonden ze het heel belangrijk dat de kinderen een boekje voor de christelijke leer hadden. Dathenus zat op dat moment in Heidelberg, onder bescherming van de keurvorst van de Palts. In 1563 werd door de keurvorst een nieuwe kerkorde uitgegeven en een nieuwe catechismus.” Die Duitstalige catechismus werd bijna meteen vertaald naar het Nederlands. ​“Dathenus moet gedacht hebben: ​‘Ik breng een psalmboek op de markt, die catechismus moet daarbij in’.” 

Na de catechismus voegde Dathenus ook nog formulieren en christelijke gebeden toe. ​“Die formulieren had de predikant nodig om de doop, de belijdenis, het heilig avondmaal en het huwelijk te bedienen of bevestigen.” De Christelicke Ghebeden diemen in de Vergaderinge der Geloovighen ende elders ghebruycken zal, zijn gebeden voor de eredienst, maar ook voor huiselijk gebruik. Zo staan er een morgen- en avondgebed in, en een gebed voor en na het eten. ​“Vaak waren dat vertalingen van al bestaande gebeden in het Duits of het Frans die Dathenus overgezet heeft.”

Hoewel er veel uitgaven van dit psalmboek verschenen, is er weinig bekend over wie zo’n boek in handen heeft gehad en hoe het gebruikt werd. Zo was er veel ongeletterdheid toen het psalmboek geïntroduceerd werd. ​“Niet iedereen ging naar school, dus niet iedereen kon lezen. Hadden alleen mensen die konden lezen een psalmboekje? Of hadden ongeletterden ook een psalmboek als symbool van: ​‘Ik hoor erbij’? Er zijn aanwijzingen dat dat laatste het geval is.” 

Een ander punt is dat men plots 150 nieuwe teksten en 124 nieuwe melodieën in handen kreeg. ​“Niemand kende deze gezangen en het orgel mocht toen niet gebruikt worden, omdat de reformatoren dat zagen als iets van de Rooms-Katholieke Kerk, waarvan ze afstand wilden nemen.” Daarom was er een voorzanger – vaak de koster, klokkenluider of schoolmeester – die de opdracht kreeg om met de mensen uit het psalmboek te zingen. ​“Als dat de schoolmeester was, kon die doordeweeks oefenen met de jongens van de school. De kinderen moesten dan ​‘s zondags voorin zitten om te helpen.” Zo werd het nieuwe psalmboek geïntroduceerd, ​“maar er zijn signalen uit die eerste periode dat dat niet altijd goed ging”. Rond 1640 werd de vraag gesteld of het orgel niet mocht begeleiden. ​“In de grote stadskerken hingen wel orgels uit de tijd voor de Reformatie. Die werden doordeweeks gebruikt bij marktconcerten, maar moesten zwijgen in de erediensten.” Oorspronkelijk waren de psalmen dus bedoeld om a capella te zingen, maar rond 1640 ontstond de psalmenzangtraditie met orgel.