Traditionele muziek en storytelling

Marc Vandemoortele is een jonggepensioneerde die in dit traject zijn ervaringen wil delen, opgedaan bij VRT radio waar hij eind jaren tachtig terechtkomt als autodidact-muziekkenner. Hij raakt snel betrokken bij muziekproductie en alles wat het concertgebeuren aangaat en is actief bij liveprogrammatie en festival- en concertopnamen. Op Radio 1 krijgt Marc bij de avondprogrammatie de verantwoordelijkheid voor folk en stelt hij programma’s samen als De groote boodschap en Het einde van de wereld.

Voor Radio 1 is Marc ook vijftien jaar betrokken geweest bij de werkgroep folk van de Europese Radio Unie, de samenwerking van nationale omroepen. Daar wisselt hij ervaring uit met collega’s van over heel Europa en kan hij Vlaamse groepen promoten, zowel door uitwisseling van concertopnamen als door deelname aan jaarlijkse festivals. Hij kan er ook de muziek bekijken vanuit een ruimer kader en leert er internationale gevoeligheden en vooroordelen kennen. Wegens onze ligging en geografische situatie heeft onze traditionele muziek niet zoveel onderscheidende kenmerken als andere stijlen en elders heeft men vaak moeite met het onderkennen van typisch Vlaamse of Belgische kenmerken van muziek. Goede informatie hierover en aangehouden inspanning om kwalitatieve muziek te verspreiden, heeft geloond om in het buitenland aandacht te genereren voor Vlaamse muzikanten. 

Radio 1 informeert in die tijd over alternatieve muziek, en er is een kern van muziekspecialisten en passionele muziekliefhebbers waarmee Radio 1 op dat moment een belangrijke actieve rol speelt in het Vlaamse muzieklandschap. Bovenal heeft Marc Vandemoortele veel gehad aan de samenwerking met en de steun van Miel Vanattenhoven, die verantwoordelijk was voor de jazz op Radio 1, maar daarnaast vooral een openheid van geest belichaamde. Miel was iemand die ervan overtuigd was dat er zodanig naar kwaliteit van muziek moet gestreefd worden dat het resultaat genre-overschrijdend en universeel wordt. Miel Vanattenhoven was een gedreven radiomaker, een passioneel muziekliefhebber, een groot muziekkenner, een open geest en een blijvende inspiratiebron. 

Naast dat radiowerk is Marc levenslang actief in concertorganisatie. Hij werkt in Leuven met de organisatie Folkpodium. Daarna richt hij vzw Overnight op, die buitenlandse artiesten door Vlaanderen laat toeren in kleinschalige tournees en daarnaast af en toe grotere projecten opzet als de zestigste verjaardagstournee van Wannes Van de Velde of het project Bouquet Garni dat een nieuwe generatie folk aan het publiek presenteert. Marc werkt ook voor het rootstijdschrift Gandalf en is op die manier betrokken bij concertprojecten als Café B of later met Piet Chielens bij de opstart van de Vredensconcerten Passendale. Marc is mee betrokken bij de oprichting van een belangrijk concertpodium in Brussel, Muziekpublique. Hij wordt vaak aangesproken voor concertprogrammatie, hij programmeert drie jaar folk voor 30CC Leuven, adviseert en ondersteunt kleine en grote festivals, en werkt samen met Peter Van Bouwel van Radio 3 als programmator van kasteelconcerten die klassiek met folk combineren voor het Festival van Vlaanderen. Vandaag is Marc nog adviseur en lid van het bestuursorgaan bij Muziekclub ​’t Ey, Cluster en Wesp en lid van de stuurgroep van het European Folk Network. Hij schrijft ook een column voor het tijdschrift Folk. 

Vanuit zijn radioverleden en die ervaring in concertorganisatie wil Marc Vandemoortele met leerlingen op zoek gaan naar goede praktijken om traditionele muziek in de kijker te zetten. We gebruiken hier gemakkelijkheid halve de termen ​‘traditionele muziek’ en ​‘folk’ door elkaar om diverse manieren van omgaan met traditioneel erfgoed te omschrijven. Dat kan schuilgaan onder termen als volksmuziek, traditionele muziek, etnische muziek, folk, roots, wereldmuziek, muziek met wortels en meer. 

De leerlingen zijn drie mensen die elk op hun eigen manier actief en ondernemend zijn in de muziek en zelf al een heel parcours afgelegd hebben. 

Stefan Timmermans was vroeger muzikant (doedelzak, fluiten) bij Fluxus en Madingma en speelt nu solo of in duo met Bart Decock. Stefan is ook concertorganisator. Hij programmeerde bijvoorbeeld Winterfolk in de AB in Brussel, naast kleinschalige huisconcerten. Daarnaast is hij vaak onderweg en wereldreiziger. Destijds bij Radio 1 was Stefan supersub bij De Groote Boodschap. Voor dat programma zorgt hij voor muzieksamenstelling en interviews. 

Jochen Smets is de drijvende kracht en de steunpilaar van Wesp, een ervaren concertorganisator die sterk is in beheer van muziekproductie naast fondsenwerving. Jochen beheert en programmeert onder meer het Merodefestival en het Leuvense PARK festival naast de kerkconcertreeksen in de Merodestreek en Limburg, de Holsbeek sessies, folk en chanson op Beleuvenissen en meer. Hij zet muziekproducties op, ondersteunt en stimuleert muzikanten en is gedreven ambassadeur van de Merodestreek waar hij vandaan komt. 

Stefan Timmermans en Jochen Smets hebben dan ook nog Bert Ruymbeek aangebracht, die muzikant is (accordeon) bij WÖR en bij zijn duo met Laura Cortese. Daarnaast is hij fondsenwerver en bezig met muziekproductie bij Awa vzw. Stefan Timmermans speelde met Bert samen in duo, en Jochen Smets werkt vaak samen met hem in muziekproducties. Ze hebben samen een open en positieve kijk op waar het naartoe moet met de folk. Alle drie zijn ze dus uitstekende ambassadeurs van folk en traditionele muziek. 

Alles vertrekt hier bij een geloof in het potentieel van traditionele muziek die een blijvende bron van inspiratie moet blijven voor muzikanten nu en in de toekomst. We gaan op zoek naar manieren om die zo levendig en levensvatbaar mogelijk gepresenteerd te krijgen in het zeer diverse aanbod vandaag. Hoe maken we er relevant erfgoed en muziek van deze tijd van? Respect voor traditie houdt voor ons ook in om goed na te denken over een veelheid aan manieren van aanpak. Traditie doorgeven betekent ook herbekijken, durf tonen, voorbij de clichés gaan, risico nemen, confronteren en een sterk en positief narratief uitwerken. Met de vinger aan de pols van het huidige cultuurklimaat en publiek. We willen meewerken aan het creëren van constructief, positief klimaat hierrond waarbinnen initiatief uitgelokt wordt. 

Ter ondersteuning bij het opzetten van projecten denken we na over een pakket organisatorische en ​‘slow radio’-vaardigheden die van pas komen bij het in de kijker zetten van traditionele muziek: planning, organisatie, research, tekst schrijven, interviewtechniek, audio-opname, montage, sonorisatie, gelaagde projectopbouw, gerichte promo, fonds- en publiekswerving. En we staan stil bij de beeldvorming, het kader waarbinnen we alles presenteren. Bij elke stap van het proces zijn we klankbord voor elkaar en bekijken we waar kansen liggen voor verdieping. 

We zoeken dus naar manieren om projectmatig impulsen te geven om muzikale traditie in de belangstelling te brengen met reflectie over de verschillende stappen in het proces van concertorganisatie of muziekproductie en de promotie daarvan. De ambitie moet zijn dat die muziek een beter imago en nieuwe impulsen krijgt. We vertrekken hierbij ook uit de constatatie dat er nog veel verhalen liggen die moeten verteld worden en dat er ruimere bekendheid kan bereikt worden. Er is natuurlijk het gegeven dat folk in het verleden golven van ruim succes heeft gegenereerd, in de nu al bijna zestig jaar dat het genre zijn rol opeist. We bundelen de krachten om op zoek te gaan naar sterktes die aandacht voor traditie kunnen bevorderen. 

Hamvraag bij onze eerste bijeenkomst in Rosario in Bever was dan: we willen de intrinsieke waarde van traditionele muziek voorop plaatsen, maar op welke manier presenteren we die vandaag, hoe zetten we die relevant in de schijnwerper? Wat zijn verkoopargumenten en pijnpunten? 

Rond traditie hangt steevast controverse en dat is in de muziek niet anders. Ze wordt a priori beoordeeld als conservatief of belegen. Rigoureuze toepassingen en conservatieve reflexen, allerlei toe-eigeningen of controverse rond identificatie of diversificatie van subgenres en in het algemeen onvoldoende of te vrijblijvend aansluiting zoeken bij de eigen tijd, hebben ervoor gezorgd dat het voor veel publiek vaak een gesloten en weinig dynamische wereld lijkt. Of minstens dat ze altijd vertrekt vanuit een defensief standpunt. Een open, brede, verbindende aanpak van traditie zoeken is hier aangewezen als benadering. Proberen de waarde van de muziek in de verf te zetten op zichzelf waar het kan, anders in context of zelfs in confrontatie. 

Een open benadering betekent ook over de muur kijken: ideeën opdoen bij andere muziekgenres en bij theater, film, dans, circus, literatuur, visuele kunsten en andere disciplines hoe daar het omgaan met traditie en het verleden wordt benaderd. 

In onze zelfbevraging over hoe het grote publiek naar traditionele muziek kijkt, kwamen we uit aan de negatieve kant bij beoordelingen als: saai en eeuwig hetzelfde/​oubollig/​onbekend, onduidelijk/​amateuristisch of productioneel onvoldoende uitgewerkt (geluidsversterking, regie, plaatsen in een verhaal of context)/gepolitiseerd/obscuur, verstopt, clangevoel/​ouder, opgeleid, wit publiek/​belerend of vasthangend aan normen uit het verleden/​te vaak in een oud concept, het luisterconcert. Aan de neutrale en positieve kant: authenticiteit, binding met erfgoed/​verbindend/​gelijkwaardigheid en toegankelijkheid/​diversiteit en taligheid/​laagdrempelige eenvoud/​entertainend en participatief/​out of the box, exotisme en ontdekking/​breed emotiepakket: van melancholie tot vrolijkheid. 

De kansen liggen duidelijk in de sferen van beleving, participatie, uitwisseling, gezelligheid, het authentieke, verbindende, exotische naast entertainment. En grote nadruk op taal en het vertellen van verhalen, van geschiedenis en het valoriseren van erfgoed. Proberen weg te geraken uit het defensief, waar traditie altijd verbonden wordt met minderheid of geslotenheid. Zeker is ook dat een vraag naar diepgang in de benadering ook vaak uitdraait op een vraag naar budget. Er is nood aan aangepaste budgettering om professioneler te kunnen werken. 

Het eerste jaar hebben we dan specifiek opleidingen gehad rond geluidsversterking/​opnametechniek en research/​tekst schrijven/​promo/​interviewen met Anne-Marie Segers en Maarten Deboes. 

Geluidstechnicus Maarten Deboes van SELV, die gespecialiseerd is in akoestische muziek, is een dag komen praten over geluidsversterking en opnametechniek, het tweede deel specifiek gericht op het gebruik van de RØDE-opnameapparatuur die we hebben aangekocht. De technische kant van het interviewen, Maarten heeft uitgelegd wat de goede omstandigheden en juiste omgeving zijn voor een interview, de noodzakelijke info over de werking van micro’s en ruisonderdrukking, hoe voor te bereiden en af te werken. Goed vertrouwd worden met eigen opnamemateriaal is de noodzakelijke basis van een goede opname. 

Presentatrice Anne-Marie Segers van Klara is een dag komen praten over interviewtechnieken vanuit het standpunt van de interviewer. Hoe een interview voorbereiden, hoe omgaan met de gast, hoe diepgang krijgen, hoe het gesprek in goeie banen leiden. In een goed interview is ook de rol van de ondervrager primordiaal. Ze heeft ook oefeningen geleid in het schrijven van een goede intro, samenvatting en promotietekst.

Bij de planning van dit traject was er voorzien om gezamenlijke buitenlandse uitstappen te doen om inspiratie op te doen over initiatieven om folk en traditie in de kijker te zetten, maar we hebben snel ervaren dat dit niet haalbaar was. Agenda’s van muzikanten en concertorganisatoren zitten vol met afspraken die niet te verplaatsen zijn. We waren dus verplicht om het te houden bij binnenlandse bezigheden. Het bleek onmogelijk om de geplande uitstappen te doen naar Celtic Connections in Glasgow, naar het Viljandi-festival in Estland of naar Santiago de Compostella in Galicië. 

Een paar leerlingen zijn individueel wel op reis gegaan. Stefan Timmermans heeft een deel van 2025 door Spanje gereisd en is wel in Santiago geweest. Bert Ruymbeek is een tijdje verhuisd naar Firenze in Italië. Hier waren we dan verplicht tot samenwerking op afstand, goed op tijd welomschreven opdrachten te geven en contact te houden via telefoon en Zoom. 

Het hele tweede jaar 2025 hebben we ons ingeschreven in een groot project, Derroll100, dat de honderdste verjaardag van een muzikant in de verf heeft gezet in november van dat jaar. Het gaf ons de kans om verder te werken aan research, planning, interview, organisatie, podcast, blog, opbouw tentoonstellingen, promotie en over ​’t algemeen beeldvorming. 

De Amerikaanse zanger en banjospeler Derroll Adams die in de jaren vijftig in ons land terecht kwam en lange tijd in Brussel en Antwerpen gewoond heeft, was een belangrijk figuur in de non-conformistische kunstenaarskringen van de naoorlogse periode en een stimulerende positieve factor in de muzikantenmilieus van die tijd. Hij bracht een charismatische boodschap van protest van de Beatgeneratie uit Californië mee naar Europa, een intrigerend verhaal van invloedrijke kleinschalige muziek, authenticiteit en eenvoud. Het project zet de muziek van Derroll in combinatie met de geschiedenis van de concertplekken in Brussel en Antwerpen, het caféleven en de opstart van een podiumcircuit in de jaren zeventig, zijn schilderkunst en zijn banden met andere kunstkringen. In november 2025 waren er tentoonstellingen en wekelijkse concerten zowel in het Muziekinstrumentenmuseum (MIM) als in Muziekmuseum Vleeshuis, voorafgaand aan Derrolls verjaardagsdatum, 27 november. En er was de uitgave van het boek Derroll Adams. The streetwise banjo. 

Derroll100 was een samenwerking was tussen Wesp, Muziekpublique, het MIM, Muziekmuseum Vleeshuis en Awa. Voor ons opnieuw een schoolvoorbeeld van een verbindend muzikaal project dat muziek in een bredere context plaatst. We hebben gewerkt aan beeldvorming, promotie, folderontwerp, de realisatie van twee kleine tentoonstellingen in samenwerking met Derrolls weduwe Danny Adams in Antwerpen en Brussel, een podcast en blog, de organisatie van de persconferentie van het begeleidend boek en het project. We zijn in alle stappen van het proces ook in dialoog gegaan met professionals. Voor de tentoonstelling bijvoorbeeld hebben we veel gehad aan de steun van de mensen van het MIM en Muziekmuseum Vleeshuis. We hebben zo ook deelgenomen aan een studiedag van Muziekmuseum Vleeshuis over alternatieve muziek in Antwerpen in de jaren zeventig van vorige eeuw. 

Het was een vrij intensieve samenwerking en we hebben ervaren hoe we snel op een lijn zaten over de rode draad, basisopdracht en ambitie, hoe we in elke stap van onderneming op zoek gaan naar een uitstraling van traditie die relevant is voor deze tijd. Het is ook een goede ervaring in groep te schaven aan beeldvorming, aan de zoektocht naar diepgang van het verhaal ten behoeve van meer overtuigingskracht. Samen reflecteren over hoe je in groot respect voor die traditie, toch met lef en kritiek kunt kijken eerder dan vrijblijvend, en waar mogelijk ook in connectie met andere kunstvormen. De nadruk leggen op grondige research en daarbinnen het belang van de zoektocht naar interessant verhaal. Zorg besteden aan een klare positieve beeldvorming rond kwaliteitsvolle akoestische muziek om publieksbereik te vergroten. Connectie en samenwerking enthousiasmeren en zorgen voor een bredere basis en haalbaarheid van een breder publiek. 

Goed nieuws hierbij is zeker dat de samenwerking tussen Awa, Wesp, Muziekpublique met het MIM en Muziekmuseum Vleeshuis wordt voortgezet en de komende vijf jaar zal uitmonden in een project dat ​‘de klank van de steden’ Antwerpen en Brussel zal onderzoeken, en dat door de positieve ervaringen met de Derroll100-herdenking. 

We hebben niet alles kunnen doen wat we vooropgesteld hebben, twee jaar bleek toch een korte tijd is om een ambitieus aantal vaardigheden aan te scherpen, er blijft nog huiswerk over voor de volgende jaren. Onze buitenlandse inspiratietrips hebben we niet kunnen doen en onze focus op podcast en scenario maken voor podcast is onvoldoende uit de verf gekomen, onder meer door het feit dat onze keuze voor montagesysteem Reaper tegengevallen is. Goede studio-omstandigheden voor montage organiseren op vier verschillende plaatsen bleek gecompliceerd. Achteraf gezien hadden we beter onmiddellijk werk gemaakt van een centrale montageplek. We hebben wel voorbereidende stappen gezet voor montage en sonorisatie en de bedoeling is alleszins verder te werken in een andere context aan het realiseren van een podcast. 

Dankzij onze inschakeling in de projecten Ode aan de Merode en Derroll100 hebben we de theorie kunnen koppelen aan veel praktijk. Marc Vandemoortele dankt zijn leerlingen voor hun inzet en dat ze hiervoor tijd hebben gemaakt naast hun familieleven, drukke bezigheden en reisplannen. Met dank ook aan Wesp, Natuurpark de Merode, Awa, Muziekpublique, MIM en Muziekmuseum Vleeshuis omdat ze het mogelijk gemaakt hebben onze club in te schakelen in die lopende producties en met hun samenwerkingen perfect hebben geïllustreerd hoe verrijkend het is om de energie te bundelen. 

De meester hoopt hier dat zijn preek en herhaald aandringen om grondig naar verhaal te zoeken, positief en open naar buiten te komen, versterking te zoeken door connectie is binnengekomen en dat iedereen voordeel mag doen met een soort traagheid van de oude school in onze tijd van snelle verandering. De boodschap blijft zoveel mogelijk tijd en energie vrij te maken ten behoeve van diepgang in de verschillende fasen van muziekproductie en zo muziektraditie meer, positiever en beter in de schijnwerper te zetten.

Met ons vieren hebben we nog veel plannen voor verdere samenwerkingen. Jochen Smets monteert meer en meer klank en beeld ten behoeve van het Merodefestival en andere concerten. Bert Ruymbeek plant verder te werken aan het realiseren van een podcast en Stefan Timmermans wil interviews realiseren en verhalen researchen. In onze deelname aan het Derroll100-project hebben we aan den lijve ondervonden hoeveel verhaal er nog ligt over bijvoorbeeld de folkrevival van begin de jaren zeventig van vorige eeuw. Keuze te over, het werk ligt te wachten.

Tekst door Marc Vandemoortele i.s.m. Bert Ruymbeek, Stefan Timmermans & Jochen Smets