Snel naar ...
Handschriften
Binnen de handgeschreven documenten maakt men een onderscheid tussen autografen en apografen. De autografen zijn de handschriften die door de componist zelf geschreven zijn. Niet enkel het eindresultaat – de voltooide compositie -, maar alle handgeschreven schetsen, klad- en netversies die de componist maakte, gelden als autografen.
Op het moment dat een compositie eindelijk voltooid was, had de componist vaak al een lang proces van schetsen, doorhalingen, aantekeningen en correcties achter de rug. Oude handschriften kunnen ons dus vaak meer leren over de ontstaansgeschiedenis van een werk, hoe het precies tot stand gekomen is, welke fasen het doorlopen heeft, de werkwijze van de componist, enz.
De oorspronkelijke handschriften spelen ook een grote rol in het documenteren van een uitvoeringspraktijk. Hoe we naar muziek kijken, is in elke periode anders. En ook het beeld dat we hebben van hoe muziek uitgevoerd ‘moet’ worden evolueert. Na de Tweede Wereldoorlog is er in de klassieke muziek een beweging op gang gekomen waarbij men de muziek opnieuw wenst uit te voeren ‘zoals de componist het ooit bedoelde’. Dan is het handig te kunnen terugkeren naar de originele documenten.
Naast de autografen zijn er de apografen, die niet door de componist genoteerd zijn, maar door anderen gekopieerd werden. Apografen werden vaak vervaardigd door muziekliefhebbers of musici die een werk wensten uit te voeren dat niet (onmiddellijk) in druk verschenen of te vinden was. Ook de manuscripten die door professionele kopiisten gerealiseerd werden in opdracht van muziekuitgevers of van componisten die hun werk in eigen beheer uitbrengen, zijn apografen.
Kopiisten waren niet altijd even betrouwbaar. Musici en dirigenten die een kopie maakten van een origineel handschrift voegden soms zonder aarzelen allerlei extra aantekeningen toe in de partituur om de uitvoering goed te kunnen voorbereiden. Of ze dachten ‘schrijffouten’ of foute noten te zien in de originelen en ‘verbeterden’ die.
Vanuit historisch standpunt is het vreemd dat we vaak veel belang hechten aan oude muziekhandschriften en ze met een grote zorgvuldigheid bewaren. Vroeger ging men er veel minder voorzichtig mee om. Men beschouwde ze gewoon als een gebruiksinstrument. Musiceren vanuit een handgeschreven partituur was goedkoper dan een gedrukt exemplaar te laten vervaardigen. Veel handschriften zijn in de loop der tijd gewoon verdwenen omdat ze versleten waren. Dikwijls zijn ze na gebruik gewoon weggegooid.
Met handschriften gaat men erg voorzichtig om. Ze worden bewaard in een aangepaste omgeving en worden liefst zo weinig mogelijk geraadpleegd. Ze zijn soms kwetsbaar en vaak kostbaar.
Vroeger behandelde men handgeschreven muziek niet altijd met dezelfde zorg als wij nu doen. Lange tijd musiceerde men meestal vanuit handgeschreven partituren (apografen), omdat het drukken van muziek erg duur was. Veel handschriften zijn in de loop der tijd gewoon verdwenen omdat ze versleten waren. Dikwijls zijn ze na gebruik gewoon weggegooid.
Voor hedendaagse muzikanten zijn manuscripten niet altijd bruikbaar omdat bijvoorbeeld het handschrift van de componist of kopiist quasi onleesbaar is. Zij maken om die reden vaak liever gebruik van muziekdrukken.
Drukken
Ook muziekdrukken komen in verschillende soorten. Van heel wat composities vindt men in de winkel of in de plaatselijke bibliotheek praktische uitgaven. Ze zijn makkelijker leesbaar dan de originele manuscripten en gemaakt met het doel de uitvoering van het werk te vereenvoudigen. De uitgevers van dergelijke praktische uitgaven voegden vroeger vaak extra informatie toe, die niet te vinden is in de oorspronkelijke bron, zoals aanwijzingen voor dynamiek, tempo, frasering, vingerzettingen … Soms dachten ze ‘schrijffouten’ of foute noten te zien in de originelen en ‘verbeterden’ die. Praktische uitgaven durven dus af te wijken van wat er in de oorspronkelijke bronnen staat.
Een zogenaamde Urtext-editie (ook kritische of historische editie genoemd) is een moderne, wetenschappelijk verantwoorde editie, waarbij het de ambitie is om de oorspronkelijke bedoelingen van de componist zo nauwkeurig mogelijk te benaderen. Zo’n editie is het werk van een wetenschappelijke staf van specialisten. Elke beslissing wordt verantwoord met een uitgebreid notenapparaat of met commentaar.
Een facsimile is een fotomechanische reproductie van een handschrift of een vroege muziekdruk. Hoewel ze niet altijd geschikt zijn om uit te spelen – vanwege de moeilijke leesbaarheid – stellen ze musici wel in de mogelijkheid ‘authentieke’ muziekbronnen te raadplegen. Maar ook online zijn er alsmaar meer gedigitaliseerde handschriften met bladmuziek te vinden.