CEMPER op studietrip naar Keulen: inspiratie voor een dansarchief in Vlaanderen

CEMPER zoekt al langer, samen met geëngageerde partners, naar oplossingen voor het structurele gebrek aan een toegewijde archiefinstelling voor dans in Vlaanderen. Binnen het Netwerk Danserfgoed formuleerden we eerder een actieplan, dat verder werd uitgewerkt in verschillende werktafels. Een toegankelijke archiefinstelling met een doordacht verzamel- en documentatiebeleid bleek daarin een cruciale bouwsteen. 

Waarom Vlaanderen nooit structureel investeerde in een dergelijke instelling, lees je in het artikel Wachten op een Danshuis of bouwen aan een netwerk? (2021). Dat vermeldt ook internationale modellen, waaronder het Deutsches Tanzarchiv Köln (DTK). Waarnemend directeur Thomas Thorausch en projectassistent Ana Gonzalez ontvingen ons in de bibliotheek van het DTK en schetsten de geschiedenis van de instelling. Het bleek al meteen een ander traject dan wat we van Vlaamse archiefinstellingen gewend zijn. 

Het DTK werd in 1948 geïnitieerd als privé-verzameling van choreograaf en danspedagoog Kurt Peters. Om het verlies van een gelijkaardig Berlijns initiatief tijdens de Tweede Wereldoorlog te compenseren, riep hij prominente figuren uit de Duitse danswereld op om documentatie te schenken. Daarnaast engageerde hij een persknipseldienst om artikelen over dans in Duitsland te verzamelen. Vanaf 1953 stuurden dansgezelschappen uit het hele land documentatie in voor zijn tijdschrift Das Tanzarchiv.

In 1965 verhuisden deze verzamelingen met Peters mee naar Keulen. Pogingen om de collectie onder openbaar beheer te brengen verliepen moeizaam. De uiteindelijke redding kwam niet van een overheid, maar van de Sparkasse KölnBonn (SKKB), die in 1985 een verkoop aan het toenmalige Theaterinstituut Nederland kon verhinderen door de collectie aan te kopen als schenking voor de Keulse bevolking. 

Vandaag wordt het DTK gezamenlijk beheerd en ondersteund door de SK Stiftung Kultur, de culturele stichting van de Sparkasse KölnBonn, en door de stad Keulen. Daarnaast ontvangt het archief structurele steun van de deelstaat Noordrijn-Westfalen. Voor specifieke projecten wordt het DTK aanvullend ondersteund via projectsubsidies. Ondanks deze regionale financieringsbasis werkt de instelling voor het volledige Duitse kunstdansveld. 

Om historische redenen groeide de collectie lange tijd vooral vanuit specifieke verzamelinteresses – een eerder curatoriële aanpak. Dat resulteerde in een indrukwekkend corpus met onder meer: 

• meer dan 600 persoonlijke archieven van choreografen;
• een bibliotheek met ca. 15.000 boeken en 19.000 tijdschriftnummers;
• een collectie theaterobjecten, waaronder 900+ kostuums;
• meer dan 30.000 programmabrochures en affiches;
• ca. 170.000 foto’s en 117.000 negatieven;
• 7.200 films en diverse geluidsdragers;
• beeldende kunst gerelateerd aan dans (tekeningen, grafiek, schilderijen en sculpturen).

In de loop der tijd heeft de instelling systematisch gewerkt aan het uitbouwen van een solide archief- en documentatiebasis voor haar collecties. Het DTK streeft er niet naar een volledig representatief beeld te geven van het Duitse kunstdansveld – dat omvat zowel een zestigtal grote instellingen als een omvangrijke ​‘vrije scène’ – maar wil wel meer doordachte keuzes maken. De focus blijft liggen op professionele kunstdans. Aanvragen uit volksdans, sociale of participatieve dans en amateurdans worden systematisch doorverwezen naar andere initiatieven. 

Duitsland telt zeven (kunst)dansarchieven, verenigd in het Verbund der Deutschen Tanzarchive (VDT). Hoewel er informele samenwerking bestaat, is er geen strikte taakverdeling. De onderlinge verschillen tussen de instellingen zijn groot en de uitbouw van een gezamenlijke documentatiestrategie is een cruciale uitdaging. 

Ook voor de ontsluiting benadrukt het DTK het belang van een structurele archivistische benadering, met focus op inventarisatie en brede toegankelijkheid, los van specifieke onderzoeks- of artistieke agenda’s. Waar mogelijk wordt ingezet op digitalisering en op maximale aanwezigheid op metadataplatformen die catalogi van meerdere instellingen verbinden.

In Duitsland is dit netwerk van platformen indrukwekkend, maar ook wel weinig overzichtelijk. Naast het thematische performing​-arts​.eu, zijn er nog onder meer Kalliope en de Deutsche Digitale Bibliothek. De financieringsbasis van die collectieve catalogi is bovendien soms fragiel, waardoor het belangrijk is om de eigen databanken robuust en kwalitatief te houden. Daarnaast zijn er uitdagingen met betrekking tot de variabele diepte van de inventarisering, metadata-diepte, meertaligheid en auteursrecht. 

De gebruikers zijn vandaag vooral onderzoekers en kunstenaars; het bereiken van een breder publiek blijft een uitdaging. De tentoonstellingen van het kleine Tanzmuseum van het DTK trekken weliswaar al 7000 bezoekers per jaar – toch niet slecht. Een gratis toegang kan een nieuw publiek aantrekken, zoals de gratis donderdagopening vandaag al bewijst. 

Tentoonstellingen functioneren bovendien als meer dan een etalage: ze maken het immateriële tastbaar en tonen archiefmateriaal op manieren die nieuwe perspectieven openen op dans én op wat een archief kan zijn. De huidige tentoonstelling It’s me! onderzoekt hoe dansers zichzelf ensceneren en toont historisch materiaal in dialoog met TikTok-video’s. Voor 2026 staat een tentoonstelling gepland die vertrekt van het werk van Raimund Hoghe, maar het klassiek narratief over oeuvre of biografie wil vermijden. Integendeel, kleine bewegingen en lichamelijke ervaring zullen centraal staan. 

Er zijn ook plannen om de zichtbaarheid voor het onderzoeksveld te vergroten. Het DTK evolueert momenteel naar een ​“Forschungs- und Kompetenzzentrum für Tanz” dat meerdere onderzoeksinstellingen moet bedienen zonder financieel en inhoudelijk afhankelijk te worden van één ervan. In dat scenario wil men onder meer een leerstoel danswetenschap en een interdisciplinair onderzoekersprogramma (dans‑, kunst- én archiefwetenschap) aan het DTK verbinden. 

Ondanks de grote historische, financiële en institutionele verschillen tussen Duitsland en Vlaanderen was het bezoek aan het DTK bijzonder inspirerend. Het maakte duidelijk dat een archief voor dans geen vanzelfsprekendheid is, maar het resultaat van volgehouden engagement en gedeelde verantwoordelijkheid. Een duurzame werking met betekenis voor kunstenaars, onderzoekers en publiek is wel degelijk mogelijk. Dit sterkt ons in de overtuiging dat ook in Vlaanderen werk moet worden gemaakt van een structurele en toekomstgerichte archiefwerking voor dans 

Met dank aan Erwin Van Eygen (AMVB) voor het verslag dat als basis diende voor dit nieuwsbericht.