De YouYou Groep in Brussel: stemmen die verbinden

Justine Maxelon is een kunstenaar die ook als tuinier en molenaar werkt. Ze vertelt: ​“Ik werk met aarde, met land, met graan. En ik had al lang een vocale praktijk, oracle. Caroline Daish, met wie ik dat doe, was één van de eersten bij de YouYou Groep, samen met Myriam van Imschoot en 11 andere vrouwen. Ik kwam er voor het eerst tijdens een artistieke verkenning in een park, en later, in 2020, vroeg Myriam me om mee te doen aan een grotere performance in Kanal, midden in de coronaperiode.” Sindsdien is Justine een actief lid, soms ook als begeleider van Club Zaghareed, de open oefenruimte van de groep: ​“Het is een heel genereuze groep. Zo krijgt iedereen de kans om iets nieuws te leren. Dat vraagt van alle kanten een grote openheid.” 

Hoda Siyah Tiri is audiovisuele performancekunstenaar en onderzoeker met Iraanse roots. Haar pad naar de YouYou Groep liep via haar doctoraatsonderzoek over klaagzangen van vrouwen en oude vocale tradities: ​“Ik deed onderzoek naar lamentaties in mijn Bakhtiari-familielijn, een zangtraditie die enkel door vrouwen wordt beoefend. Zo kwam ik bij de YouYou Groep, want ook de zaghareed is een vrouwelijke praktijk. In mijn taal, het Farsi, heet het kel. Mijn grootmoeder, tantes en nichten deden het voortdurend. Het was dus ook een manier om mij te verbinden met mijn eigen erfgoed.” 

Arezoo Khazanbeig vervoegde de groep zes maanden geleden als coördinator en producer. ​“Lange tijd was ik een observator van de YouYou Groep. Mijn achtergrond ligt in architectuur en erfgoed. Doorheen de jaren werkte ik met gemeenschappen op verschillende niveaus en in uiteenlopende contexten, en begeleidde ik meerdere workshops en conferenties. Onderweg was ik ook af en toe actief in de scenografie. Geleidelijk vond ik via de YouYou Groep mijn weg terug naar wat ik echt graag doe: werken met gemeenschappen, bottom-upbenaderingen, samen creëren en mee kunst opbouwen binnen een gemeenschap. En de youyou? Die zit in mijn wortels. Alle vrouwen in Iran kennen het, zeker van waar ik vandaan kom. Als kind wilde ik het zelf kunnen. Het voelde als een teken van volwassenheid.” 

Youyou is een eeuwenoude vocale praktijk waarbij vrouwen een luide, trillende klank voortbrengen door een snelle beweging van de tong en de stem. Het gaat om een niet-lexicale vocale expressie: de betekenis zit niet in woorden, maar in klank, ritme en collectieve uitvoering. De youyou is tegelijk muzikaal, lichamelijk en sociaal verankerd. 

Deze vocale praktijk komt voor in uiteenlopende culturele contexten, waaronder het Midden-Oosten, Noord-Afrika, Subsaharaans Afrika en het Baskenland. De youyou wordt traditioneel ingezet bij belangrijke overgangs- en gemeenschapsmomenten, zoals huwelijken, geboortes en andere vieringen, maar ook in sommige culturen bij rouwrituelen en begrafenissen. Afhankelijk van de context kan de klank vreugde, trots, verbondenheid, afscheid of collectieve emotie uitdrukken. 

De youyou wordt doorgaans van generatie op generatie doorgegeven binnen families en gemeenschappen, vaak via informele leerprocessen en orale traditie. Het gebruik ervan is sterk verbonden met vrouwelijk collectief handelen en markeert momenten van samenkomst, erkenning en overgang, waarbij de stem fungeert als krachtig instrument om emoties publiek te maken en sociale banden te bevestigen. 

De YouYou Groep geeft de traditie door én breidt haar verder uit via drie complementaire pijlers van hun werking: artistieke creaties, open oefenmomenten en Club Zaghareed. 

De artistieke creaties ontstaan vaak uit langdurige onderzoeksprocessen waarin stemmen, lichamen en rituelen samenkomen. Ze vertrekken van het persoonlijke — herinneringen, adem, een klank — en groeien uit tot collectieve composities die worden gepresenteerd in theaters, musea of publieke ruimtes. De performances bestaan uit vaste choreografieën en spontane interacties: elke uitvoering is telkens anders, omdat ze in dialoog treedt met de ruimte en de context, en deels ontstaat uit wat er op dat moment onder de vrouwen leeft. De youyou wordt voortdurend geherinterpreteerd, verweven met adem, zang, beweging en stilte. 

De open oefenmomenten vormen de kern van die praktijk. Daar wordt niet alleen gewerkt aan techniek of coördinatie, maar vooral aan luisteren, afstemmen en vertrouwen. Justine vertelt: ​“We starten altijd met een opwarming. Wie een sessie leidt, brengt eigen vragen en aandachtspunten mee, maar werkt binnen een gedeelde vocale cultuur die door de groep is ontwikkeld. We werken met wat er leeft in het moment. Er is een plan, maar je moet ook openstaan voor wat uit de groep komt. Het vraagt improvisatievaardigheden, maar ook vertrouwen.” 

Improvisatie staat echter niet gelijk aan willekeur. Doorheen de jaren bouwde de groep een gedeeld repertoire op van vocale paletten, ritmische patronen en ademstructuren, hierop bouwen ze steeds verder. Zoals Hoda zegt: ​“Het is een beetje zoals in de Iraanse of Indiase muziek: je improviseert binnen een gekende en aangeleerde structuur. De vormen en klanken zijn belichaamd.” 

Club Zaghareed is de meest open en uitnodigende werkvorm van de groep. Het is een ontmoetingsplek voor vrouwen van alle leeftijden en achtergronden die youyou willen ontdekken of hun stem willen delen. In 2019 werd Club Zaghareed genomineerd voor het Register van inspirerende voorbeelden voor het borgen van immaterieel erfgoed, en vervolgens door de minister van Cultuur voor drie jaar op het Register geplaatst. 

Elke samenkomst begint met een uitwisseling over ieders motivatie en eerdere ervaringen met de youyou. Na een stemopwarming gaat de groep spelenderwijs aan de slag met het maken van youyou’s. Hoda legt uit: ​“Club Zaghareed is een open ruimte waar mensen kunnen komen oefenen met ons. Soms maken ze een klik, zoals Justine en ik in 2019, en dan worden ze deel van de groep. Elke keer dat iemand voor het eerst echt een youyou doet, is dat een feestelijk moment. Voor mij voelt het alsof ik een stukje vrouwelijkheid terugvind.” 

In die momenten gaat het niet enkel om stemtechniek, maar om iets veel diepers: het (her)vinden van een stem die vaak gesmoord of onzichtbaar was. Zoals Justine zegt: ​“Een goede youyou is een eerlijke youyou. Natuurlijk oefenen we techniek, maar ze groeit altijd vanuit het lichaam, waarvan de stem slechts een onderdeel is.” 

Publieke ruimte 

De performances in openlucht of op festivals brengen een sterke symbolische lading met zich mee. De youyou is van oorsprong een expressie van vreugde, rouw of samenkomst binnen besloten, vaak vrouwelijke contexten. Ze luidkeels en collectief brengen in de publieke sfeer is tegelijk een artistieke en een politieke daad — een herovering van ruimte. 

Hoda vertelt dat de reacties van het publiek op de YouYou Groep in de publieke ruimte sterk kunnen verschillen: ​“We hebben soms performances gedaan waarbij we ergens verschenen en begonnen. En dan merk je: sommige mensen staren alleen maar, begrijpen niet wat er gebeurt. Dat is moeilijk. Maar in 95% van de gevallen reageren mensen heel enthousiast, vooral vrouwen met een culturele affiniteit met de youyou. Als we met velen tegelijk youyou-en, en mensen uit het publiek beginnen te participeren, voel ik een enorme vreugde, alsof er iets collectiefs loskomt.” 

Om die collectieve kracht te behouden, dacht de groep van bij het begin al na over contextualisering: hoe bereid je het publiek en de ruimte voor op wat er gaat gebeuren? Justine vertelt hoe hun aanpak daarin geëvolueerd is: ​“In het begin werkten we vaak interventioneel, we lieten onze stemmen opklinken in een ruimte, als een verrassing, misschien een verstoring. Nu verschuift het werk meer naar het actief transformeren van ruimtes. Niet enkel ingrijpen, maar samenwerken met de plek. Je zou het een ritueel kunnen noemen, of een bewustzijn over wat de stem doet in publieke ruimte.” 

Dat bewustzijn vertaalt zich ook in concrete praktijken: hoe het werk wordt aangekondigd, hoe het publiek wordt ontvangen, en hoe de performers zich tot elkaar verhouden en voor elkaar zorgen. Hoda geeft een voorbeeld: ​“Bij de voorstelling Jubel stond ik niet op het podium, maar ik stond in het begin bij het publiek om te zeggen: ​‘Hallo, ik ben van de YouYou Groep, dit is wat er gaat gebeuren’. Zo help je mensen om mee te stappen in het moment. En bij Hamel gaan we eerst het publiek in, we spreken mensen aan, nemen hen mee in de beweging, en pas dan begint de performance.” Arezoo vertelt dat de groep flyers maakt om buren en voorbijgangers te informeren tijdens repetities of optredens in de wijk: ​“Mensen vroegen vaak: ​‘Wat is dit?’ De flyers zeggen wie we zijn en wat we doen. We delen ze uit, ook aan de buren, om hen erbij te betrekken.” 

Binnen de groep is veiligheid een prioriteit. Onlangs was er een optreden in de publieke ruimte waarbij onverwachts een groep activisten zou komen opdagen: ​“We hoorden dat pas enkele uren op voorhand”, vertelt Arezoo. ​“Dus we namen de tijd om dat onder elkaar te bespreken: wat betekent dat, wat kan er gebeuren, hoe helpen we elkaar? Tijdens het optreden bleef ik dicht bij twee performers die iets meer aandacht en zorg nodig hadden. Er gebeurde niets, maar het feit dat we die zorg samen deelden maakte het verschil.” 

Performen in de publieke ruimte vraagt niet alleen moed, maar ook een fijngevoeligheid voor context en gemeenschap. De vrouwen ervaren zelf hoe krachtig én kwetsbaar hun aanwezigheid kan zijn. Zoals Justine zegt: ​“De vrouwelijke stem in de publieke ruimte is krachtig, maar ook kwetsbaar. Ik geloof dat onze stemmen openingen maken in het patriarchale systeem.” 

Eigenaarschap 

Het collectieve karakter van de groep brengt niet alleen rijkdom, maar ook spanningen met zich mee. Samen werken in een horizontale structuur, waarin iedereen iets inbrengt, betekent onderhandelen over eigenaarschap, verantwoordelijkheid en erkenning. 

Justine stelt de vraag scherp: ​“Van wie is de youyou eigenlijk? Iemand brengt onderzoek in, het transformeert binnen de groep — van wie is het dan? Daarom spreken we liever over lineages dan over auteurschap.” 

Die keuze voor lineages, afstammingslijnen, weerspiegelt de manier waarop de groep het idee van erfgoed benadert: niet als bezit, maar als een voortdurende overdracht. De kennis circuleert, verandert, krijgt nieuwe vormen. Hoda verwoordt het zo: ​“Het is niet het werk van één persoon, het is de liefde en het onderzoek van velen. Dat is eigen aan immaterieel erfgoed: dingen raken vermengd, verdwijnen, veranderen. De uitdaging is hoe we elkaar erkenning blijven geven.” 

Binnen de groep wordt die erkenning gezocht via open communicatie en een voortdurende dialoog over wat gedeeld en wat individueel is. Het vraagt kwetsbaarheid en generositeit om tegelijk je eigen stem te behouden en ruimte te laten voor die van de ander. 

Toch botsen ze hierbij ook op instituties die vaak niet verder kijken dan de persoon met wie ze rechtstreeks in contact komen, en niet gewend zijn om te werken met groepen zoals de YouYou Groep, die eerder decentraal en horizontaal functioneren. Het bestaande culturele systeem verwacht vaak één aanspreekpunt, één auteur of één verantwoordelijke, terwijl het werk van de YouYou Groep juist ontstaat vanuit collectieve dynamiek, gedeeld leiderschap en voortdurende overdracht. Dat vraagt om open vormen van samenwerken en elkaar erkennen. 

Balans tussen openheid en structuur 

Daarnaast worstelt de groep met de balans tussen openheid en structuur. De YouYou Groep wil toegankelijk blijven — een veilige ruimte waar elke vrouw kan binnenstappen — maar tegelijk samen creaties in de wereld brengen. Voor dit evenwicht is aandacht nodig voor zowel soepelheid als duidelijke grenzen. Justine zegt: ​“We willen flexibel zijn, maar als mensen telkens een uur te laat komen en de warming-up missen, hoe maak je dan duidelijk dat wat we doen serieus is? De warming-up bereidt ons bijvoorbeeld voor op wat we daarna zullen doen. Dat eerste uur is ook belangrijk om verbinding te maken en tot relatie te komen. In die zin bewegen we voortdurend tussen openheid en begrip voor ieders situatie, en de structuur die we moeten handhaven.” Om de collectieve structuur te versterken, werd Arezoo aangesteld. Vanuit haar rol helpt Arezoo om de verbinding te houden tussen artistiek, organisatorisch en zorgend werk, en bereidt ze een meer duurzame toekomst voor voor de groep. 

Performances en publieke ruimte 

De vocale praktijk, geworteld in intieme en vaak vrouwelijke ruimtes, krijgt een heel andere betekenis wanneer ze zich in het openbaar tonen. Die verschuiving vraagt voortdurende alertheid en zorg. ​“Niet elke locatie of organisatie die ons uitnodigt, sluit aan bij onze missie en visie. Sommige uitnodigingen zijn gebaseerd op een exotiserend idee van een groep vrouwen uit West-Azië en Noord-Afrika, in plaats van op een oprechte interesse in het werk zelf. We kiezen ervoor niet op te treden in ruimtes waar onze praktijk mogelijk geïnstrumentaliseerd wordt of gereduceerd tot dat beeld,” zegt Arezoo hierover. 

De groep komt vaak programmatoren en organisaties tegen die het werk verkeerd interpreteren of bagatelliseren. ​“Sommige mensen zien ons als een groep ​‘minderheden’ die even verschijnt,” zegt Arezoo. ​“Ze vragen of we met minder mensen kunnen optreden om de kosten te drukken, en behandelen het werk alsof het iets is waar je over kunt afdingen op een markt. Dat is pijnlijk, omdat het het proces, de artistieke benadering, de vocale praktijken, de collectieve inzet en de waarde van wat we doen over het hoofd ziet.” 

Die onderhandeling raakt aan bredere vragen over waardering, representatie en macht. De groep weigert om louter als ​‘diversiteitsmoment’ op een programma te staan, of om symbolisch ingezet te worden zonder dat hun werk echt begrepen of ondersteund wordt. 

De YouYou Groep toont hoe een immateriële, transculturele, vrouwelijke vocale praktijk, geworteld in traditie en voortdurend in onderzoek, vandaag relevant en levend blijft wanneer ze gedragen wordt door zorg, openheid en gedeeld eigenaarschap. De uitdagingen op het vlak van auteurschap, erkenning en veiligheid maken duidelijk hoe complex het is om een praktijk over te dragen op een manier die trouw blijft aan artistiek onderzoek, in een wereld die vaak hiërarchisch en individueel denkt. Toch blijft de groep trouw aan haar kern: hun werkwijze is horizontaal, relationeel en zorgzaam, en altijd attent op de diverse tradities waaruit hun praktijk groeit en zich blijft transformeren.