Erfgoedcel Brussel: Muziek en podiumkunsten als levend immaterieel erfgoed

Wat vijf jaar geleden nog niet te voorspellen was, is vandaag realiteit: muziek en dans nemen een belangrijke plaats in de erfgoedwerking van de Vlaamse Gemeenschapscommissie (VGC). Die verschuiving kwam er onder meer dankzij een projectoproep van de Erfgoedcel, gekoppeld aan de vernieuwde verordening cultureel erfgoed van de VGC in 2023. De vroegere verordening, daterend uit 1997, was verouderd qua begrippen en kaders. De vernieuwde versie bood ruimte voor subsidies aan zowel projecten als organisaties, wat de deur opende voor een diverser erfgoedlandschap.

“Doorheen de jaren zagen we al wat immaterieel erfgoed binnensijpelen, vaak heel divers”, vertelt Annelies. ​“Met de nieuwe oproep wilden we gemeenschappen stimuleren om bewuster met hun erfgoed om te gaan en manieren te zoeken om het duurzaam te versterken.”

De Erfgoedcel zette bij deze oproep ​‘Immaterieel erfgoed leeft’ het thema documenteren centraal. Veel gemeenschappen investeren vooral in het levend houden van hun praktijk, maar nemen zelden de tijd om die te documenteren of te delen. De Erfgoedcel bood daarom niet alleen financiële steun, maar ook begeleiding, netwerkcontacten en doorverwijzing naar partners zoals Histories, Werkplaats immaterieel erfgoed en CEMPER.

De oproep ging over documenteren van immaterieel-erfgoedpraktijken in brede zin. Er kwamen twaalf aanvragen binnen, waarvan er acht in aanmerking kwamen voor ondersteuning. ​“Hiervan gingen zes aanvragen over muziek- en danspraktijken”, vertelt Mieke. ​“Het merendeel kwam uit diverse hoek. Het waren vooral groepen die zin hadden om te kijken: ​‘Wat kan dat voor ons betekenen?’ Sommigen hadden wat meer begeleiding nodig, anderen minder. Het was voor ons ook een manier om te leren hoe onze werking werd ervaren.” 

De resultaten waren heel uiteenlopend. Zo maakte MetX een podcast, een documentaire en een cahier over de Gnawa-traditie, waarin muzikanten hun verhaal en muzikale erfgoed delen. De YouYou-groep startte met het maken van een boek, gebaseerd op gesprekken met de deelnemende vrouwen, om hun persoonlijke ervaringen en de betekenis van de youyou in de gemeenschap vast te leggen. AIF+ (Actieve Interculturele Federatie) maakte een documentaire over Jarana Peruana, een Peruaanse dansgroep die probeert te overleven in Brussel. 

Ook andere gemeenschappen ontwikkelden uiteenlopende erfgoedpraktijken. Zo documenteert de Association des Grecs Pontiques ​“KAMIAN K’EN ARGOS” de Bruxelles vzw de Pontische dans Pyrrichios, de dans der Goden. De vereniging legt repetities, feesten en optredens vast door te fotograferen, filmen en interviews af te nemen van sleutelfiguren, en organiseert masterclasses voor verschillende niveaus. Het verzamelde materiaal wordt binnen de gemeenschap bewaard en verspreid, met het oog op bewaring bij toekomstige erfgoedpartners. 

Gemeenschapscentrum De Vaartkapoen vzw werkt rond De Kunst van Izran zingen. Sinds 2021 experimenteerden ze met klassieke en nieuwe formats om izran aan te leren en te beoefenen. Hun publicatie documenteert hoe deze traditioneel informeel doorgegeven praktijk aangeleerd kan worden, schetst de geschiedenis en evolutie, portretteert enkele vrouwen die izran beoefenen, en biedt praktische tools en tutorials via foto’s, tekst en QR-codes gekoppeld aan audio en video. 

Halfmoon vzw richt zich op Chaabi-muziek in Brussel, met speciale aandacht voor de stemmen van vrouwen. Ze ontwikkelen audiovisuele middelen om het repertoire te borgen, creëren veilige plekken om te oefenen en te delen, en brengen een videoreeks en portretten uit die zowel beoefenaars als een breed publiek aanspreken. De Chaabi Academy biedt workshops, ateliers en initiaties om de praktijk door te geven. 

Deze trajecten tonen hoe verschillend erfgoedzorg zich kan ontwikkelen wanneer gemeenschappen zelf richting geven aan hun documentatieproces, waarbij telkens zowel de inhoud als de sociale dimensie centraal staan. 

Eén van de kernprincipes van Erfgoedcel Brussel is een ondersteunende, laagdrempelige aanpak. ​“Onze laagdrempelige manier van werken is eigenlijk de beste reclame”, zegt Mieke. ​“Mensen voelen zich welkom, vertellen het verder, en zo vinden steeds meer gemeenschappen de weg naar ons.” 

De Erfgoedcel schrijft geen voorschriften uit, maar biedt een platform en netwerk: ​“Wij nemen vooral een faciliterende rol op”, legt Annelies uit. ​“We starten zelf geen projecten meer. Het initiatief ligt bij de gemeenschappen. Wij helpen waar nodig met advies, tips en doorverwijzingen.” 

Dat zie je terug in de trajecten met onder meer de YouYou-groep, chaabi en izran. Deze initiatieven hadden al een lopend project, maar via de Erfgoedcel verkenden ze nieuwe manieren om hun erfgoed te documenteren en te delen. ​“Voor hen lag de waarde vooral in het proces”, zegt Annelies. ​“Bij YouYou-groep organiseerden ze salons waar werd gepraat, gedeeld en nagedacht. Elk van die momenten was betekenisvol, ook al zie je dat niet altijd terug in de uiteindelijke output.” 

De Erfgoedcel fungeert als intermediair platform, waarbij gemeenschappen ondersteund worden om hun kennis over te dragen, samenwerkingen op te zetten en hun praktijken zichtbaar te maken. 

Een belangrijke houding hierbij is nieuwsgierigheid en betrokkenheid. ​“Je moet eerst interesse tonen in de ander, vooraleer de ander interesse toont in jou”, zegt Mieke. ​“Veel mensen zitten midden in hun eigen projecten. Soms nemen wij dan tijdelijk een trekkende rol op of leggen we de juiste contacten, zodat ze niet alles zelf moeten dragen.” 

De Erfgoedcel erkent daarbij uitdrukkelijk dat gemeenschappen zelf bepalen wat erfgoed is en hoe ze ermee omgaan. Tijdens een overleg met de YouYou-groep kwam die vraag expliciet naar boven. Een deelnemer vroeg: ​“Wie bepaalt nu eigenlijk wat erfgoed is?” Het antwoord van Annelies was even eenvoudig als krachtig: ​“Als jij zegt dat iets voor jou erfgoed is, dan ís dat erfgoed. Niemand kan dat voor jou ontkennen.” 

Die open benadering roept soms weerstand op bij mensen die erfgoed liever vanuit een smaller, traditioneler kader bekijken. ​“Niet iedereen voelt zich comfortabel bij zo’n brede visie”, zegt Annelies. ​“Sommigen denken dat we iets willen afnemen of veranderen. Maar dat is niet zo — we zorgen er net voor dat meer stemmen gehoord worden.” 

Uit gesprekken met artiesten en gemeenschappen komen enkele terugkerende noden naar voren: 

• Ruimte voor repetities en lessen 
  ​“Bijna alle verenigingen zijn voortdurend op zoek naar plekken om te repeteren”, klinkt het. ​“Het is al moeilijk genoeg om mensen te vinden om de praktijk aan door te geven, laat staan om dan nog een deftige plek te hebben.” Mieke geeft het voorbeeld van de dansgroep Jarana Peruana, in beeld gebracht door AIF+, die op een bepaald moment zelfs buiten ​“in de stromende regen” repeteerde. 
• Financiële ondersteuning 
  Voor veel vrijwilligers en semi-professionele kunstenaars is het niet evident om tijd en energie in hun erfgoedpraktijk te investeren. ​“Bij de YouYou-groep zorgen ze er bijvoorbeeld voor dat iedereen die meedoet aan een voorstelling een kleine vergoeding krijgt”, zegt Annelies. Dat vraagt niet alleen om budget, maar ook om een duidelijke visie op hoe je vrijwilligers waardeert en ondersteunt. 
• Taalondersteuning 
  Voor sommige jongere generaties is de taal waarin erfgoedpraktijken worden beoefend minder vanzelfsprekend geworden. ​“Het is goed dat we nadenken over hoe we dingen in verschillende talen kunnen doen”, zegt Mieke. ​“Zo blijft de traditie toegankelijk, ook voor wie de moedertaal niet beheerst.” Een mooi voorbeeld daarvan is gemeenschapscentrum Vaartkapoen dat samen met de erfgoedgemeenschap rond izran zoekt naar manieren om niet alleen de liederen, maar ook de taal en cultuur rond het Amazigh levend te houden. Ze creëren oefenkansen voor de taal en verkennen hoe kennis op andere, meer toegankelijke manieren kan worden doorgegeven — via gesprekken, workshops en creatieve formats. 
• Overdracht van kennis en vaardigheden 
  Veel kennisoverdracht gebeurt buiten formele onderwijscontexten. ​“Veel gemeenschappen zijn op zoek naar een intermediair platform waar ze hun praktijk kunnen delen, leren en doorgeven”, zegt Annelies. 
• Context voor optredens 
  Optredens zonder context kunnen leiden tot misverstanden of exotisering. ​“Er moet altijd context bij zijn”, benadrukt de Erfgoedcel. ​“Anders wordt het te snel bekeken door een oriëntalistische of exotische bril, en dan verliest het zijn betekenis.” Anderzijds is het niet aan de Erfgoedcel om te bepalen hoe erfgoedgemeenschappen zich willen presenteren — zij kiezen zelf op welke manier en in welke vorm ze hun erfgoed tonen. ​“Als zij zo hun cultuur willen voorstellen, wie zijn wij dan? Daar moet ik toch niets van vinden”, aldus Mieke. 

De Brusselse context is bijzonder en maakt veel mogelijk: ​“Er is hier veel diversiteit, en dat dagelijkse samenleven zorgt ervoor dat je niet automatisch uitgaat van één dominant discours”, zegt Annelies. ​“Dat is anders dan in andere steden in België. Brussel is een plek waar veel verhalen naast elkaar bestaan — en dat zie je ook in de rijkdom van het erfgoed.” 

Annelies en Mieke benadrukken dat ze veel leren van de gemeenschappen waarmee ze in aanraking komen, vooral over gastvrijheid en openheid. De YouYou-groep zorgt bijvoorbeeld dat iedereen zich welkom voelt, ongeacht niveau of afkomst. Zowel de artistieke kwaliteit als het samen beleven van de traditie krijgen veel aandacht. Ook de Peruaanse dansgroep laat zien hoe openheid werkt: hoewel ze aanvankelijk maar weinig leden had, stond de groep open voor nieuwe deelnemers, met als praktische vereiste dat ze de les in het Spaans konden volgen. Zo konden ze nieuwe leden aantrekken en hun praktijk verder laten groeien. 

Annelies en Mieke nemen deze goede voorbeelden ook mee naar hun eigen praktijk: ​“Je moet jezelf als erfgoedwerker een beetje blootgeven, reflecteren op je eigen houding, en erkennen dat je veel kunt leren van een ander, vooral als het gaat om immaterieel erfgoed. Dat geldt niet alleen voor kennis, maar ook voor attitudes: respect, gastvrijheid en nieuwsgierigheid.” 

Een groot deel van de kracht van Erfgoedcel Brussel ligt in haar netwerkwerking. Ze hebben binnen VGC contact met gemeenschapscentra, culturele partners en andere professionele organisaties. Zo kunnen zij barrières wegnemen en gemeenschappen ondersteunen in het realiseren van hun projecten. 

Via dit netwerk leren ze ook nieuwe gemeenschappen kennen die ze anders niet zouden bereiken. Ze willen hier meer op inzetten door intermediairs van gemeenschapscentra en andere culturele centra bewust te maken van het immaterieel erfgoed dat zich in Brussel bevindt. Op die manier creëren ze nieuwe mogelijkheden: jongere generaties kunnen traditionele muziek en dans leren, groepen vinden ruimte om te repeteren en op te treden, en erfgoed wordt zichtbaar en overdraagbaar. Tegelijkertijd wordt het maatschappelijk draagvlak versterkt, omdat Brusselaars kennismaken met de culturele rijkdom van de stad, wat het respect voor elkaar verhoogt. ​“Het is pas doordat mensen hun eigen tradities erkend zien, dat ze zich ook aangesproken voelen door het bredere erfgoedverhaal”, zegt Mieke. 

Muziek en podiumkunsten vormen hierbij een belangrijke troef: ze zijn zichtbaar, tastbaar en direct beleefbaar, waardoor ze mensen op een natuurlijke manier samenbrengen. Een optreden, repetitie of les laat gemeenschappen elkaar ontmoeten, versterkt sociale banden en maakt het erfgoed voelbaar voor een breed publiek. Door deze praktische en interactieve aard zijn muziek en podiumkunsten bijzonder geschikt om erfgoed toegankelijk te maken en door te geven, en dragen ze bij aan een inclusieve stedelijke cultuur. 

Erfgoedcel Brussel toont hoe een erfgoedbeleid dat inzet op participatie, documentatie en netwerkvorming kan bijdragen aan de vitaliteit van muziek en podiumkunsten. Door gemeenschappen centraal te stellen, laagdrempelig te werken en met respect om te gaan met tradities, worden praktijken niet alleen bewaard, maar ook versterkt en gedeeld. Het resultaat is levendig, divers en zichtbaar immaterieel erfgoed dat bijdraagt aan de culturele veerkracht van Brussel.