Rataplan: Thuis in de living

Junior Akwety is zanger, acteur, theatermaker, dramaturg en coach. Hij groeide op in Congo, kwam in 2002 naar Antwerpen, en beweegt vandaag tussen Brussel, Frankrijk en vele andere plekken. Die constante verplaatsing vormt zijn artistieke praktijk: een organisch, intuïtief zoeken naar verhalen van mensen en culturen. ​“Altijd onderweg zijn, dat is wie ik ben”, vertelt hij. ​“En precies dat reizen, dat luisteren, dat leren van anderen — dat draag ik mee in mijn werk.” 

Junior beschouwt zichzelf als een ​“kind van Rataplan”: hij vond er kansen, gesprekken, en bovenal een netwerk. Zoals hij zelf zegt: ​“Alles wat ik doe, vertrekt vanuit mensen. Muziek en cultuur zijn nooit alleen technisch – ze zijn relationeel.” Die visie maakt hem een ideale curator voor intieme, warme ontmoetingen. 

Rataplan is een kunstenhuis met een focus op jazz in verbinding met grootstedelijke klanken. De medewerkers beseffen dat dit genre vaak gedomineerd wordt door eerder Europese artiesten. Terwijl er in Borgerhout en Antwerpen veel meer muzikale praktijken zijn. ​“We willen tonen welke muziek leeft in onze straat. Gnawa, Amazigh, Congolese muziek: dat is allemaal aanwezige cultuur, maar je ziet het (nog) te weinig in onze zalen. Met Concert in de Living proberen we die klanken ook binnen te halen en te verweven met ook jazz”, aldus Marcel. 

Dat is niet de enige drijfveer: jazz is bovendien een heel breed genre, en ook die veelzijdigheid wil Rataplan weerspiegelen. Junior vertelt: ​“Met Femke Vanpoucke, die de algemene en artistieke coördinatie van Rataplan doet, hebben we het vaak over de vraag: ​‘Wat ís jazz?’ Jazz komt uit New Orleans, uit Congo Square. Snap je? Dat zegt zoveel. De gombo — een Creools gerecht dat bekendstaat als een mengeling van ingrediënten en culturen – is een mooie metafoor. Jazz is ontstaan uit Afrikaanse, Caraïbische, Europese en Afro-Amerikaanse invloeden. Het was de plek waar mensen van verschillende achtergronden samenkwamen om iets nieuws te creëren. Dat was een echte ontmoeting. En dát is jazz. Los van de muziek, los van de technische kant, het gaat echt over de mensen zelf.” 

Dat besef vormt de aanleiding voor Concert in de Living: jazz wordt niet gezien als elitaire kunst, maar als levende traditie, gebouwd op dezelfde dynamieken van migratie, uitwisseling en ontmoeting als de huidige diasporaculturen. 

Rataplan werkt voor Concert in de Living met meerdere curatoren, namelijk Junior Akwety, Aminata Barry en Nadia Bourabain. Elke curator brengt een eigen netwerk en interesseveld mee: Centraal-Afrika, West- en Oost-Afrika, Amazigh- en Gnawa-cultuur. Deze curatoren zijn geen klassieke programmatoren, ze zijn deel van de gemeenschappen waaruit ze putten en ze gaan op zoek naar stemmen die minder gehoord worden. Junior omschrijft zijn rol als volgt: ​“Ik kies niet alleen artiesten. Ik ga met hen in gesprek en luister. Ik vraag hen: Wat wil jij delen van je cultuur? Wat betekent die muziek voor jou? Waarnaar ben je op zoek?” 

Junior geeft het voorbeeld van Alice Sinephro, de laatste artiest die hij uitnodigde voor een optreden in december. Ze groeide op in een muzikale familie die haar kennis liet maken met jazz, soul, funk en Afro-Caribische ritmes zoals zouk, kompa en salsa. ​“Ze heeft Martiniquese roots”, zegt Junior. ​“Toen ik haar vroeg om heel bewust te kiezen voor haar eigen kunst en cultuur, reageerde ze eerst: ​‘Oei, dat heb ik nog nooit gedaan, hoe begin ik daaraan?’ Daar heeft ze twee, drie maanden over nagedacht. Ze heeft onderzocht hoe ze opnieuw de connectie kon maken met de muziek van haar roots: Wat betekent het om van Martinique te komen? En dat gaan ze nu brengen, op een kleinschalige manier. Dat vind ik juist zo interessant: vanuit de curatorsrol kijk je verder dan de muziek alleen. Als je talent en potentieel ziet om iets te creëren dat meer is dan alleen klanken, dan moet je dat ook cureren.” 

Het curatorschap is traag werk en gaat om meer dan artiesten boeken: telefoongesprekken, koffies, bezoeken aan repetities én lange gesprekken over roots, stijl, traditie en identiteit. Veel van dit werk is onzichtbaar en niet vergoed, maar wel essentieel.

Omdat curatoren vertrouwd zijn binnen hun eigen gemeenschappen, ontstaat er een horizontale dialoog. ​“Als programmatie alleen top-down gebeurt, mis je de brug. Een curator staat in twee werelden tegelijk: die van het huis en die van de community. Dat is wat werkt”, aldus Junior. 

Voor Junior draait het bij deze nagesprekken niet om culturen, maar om mensen. ​“Mensen die hun eigen bagage brengen, hun eigen cultuur, en die dat willen delen.” Hij faciliteert de gesprekken als een dramaturg: hij creëert een veilige ruimte, begeleidt waar nodig en laat de artiesten zelf bepalen wat ze willen delen. ​“Ik creëer ruimte met mijn vragen: Wat vind jij belangrijk om te delen?” Het publiek kan vragen stellen, maar Junior benadrukt het informele, intieme karakter: ​“Na één of twee vragen stapt de artiest van het podium en gaat zelf ook iets drinken, en dan ontstaat er een heel natuurlijk gesprek. Mensen die misschien de microfoon niet durven te nemen, krijgen zo ook de kans om in gesprek te gaan.”

Concert in de Living biedt een veilige setting die drempels verlaagt voor zowel artiest als publiek, creëert ruimte voor gesprekken die in de grote zaal onmogelijk zijn, laat artiesten experimenteren zonder de druk van ticketverkoop en geeft gemeenschappen de kans om het huis eerst op een vertrouwde manier te leren kennen. 

Voor veel artiesten is zo’n plek heel hard nodig. Ze botsen in hun carrière op een gebrek aan netwerk, programmatoren die keuzes maken op basis van cijfers en risico’s, beperkte middelen voor experimenteel of traditioneel werk, een tekort aan plekken waar context en verhaal even belangrijk zijn als techniek, en een gebrek aan curatoren die hun tradities begrijpen. 

Junior vertelt daarover: ​“Ik ben één van de weinigen uit mijn groep van vijftien rappers die is doorgebroken. Niet omdat ik beter was, maar omdat één iemand, Omar Ba, mij naar een casting duwde. Eén kans kan een leven veranderen.” Voor hem was gemeenschap altijd cruciaal: vrienden uit Linkeroever met wie hij muziek maakte, Omar Ba die hem een kans gaf, en dramaturg Gerardo Salinas, regisseur Junior Mthombeni en cultuurprofessional Femke Vanpoucke, die zijn potentieel herkenden. ​“Ik had vrienden nodig. Mensen die zeiden: jouw verhaal mag er zijn, en moet verteld worden.” Die ervaring maakt hem nu extra gedreven als curator: hij wil die rol vervullen voor anderen en kansen creëren die een leven kunnen veranderen. 

Volgens Junior moet de focus liggen op warme, veilige ontmoetingen waarin nieuwsgierigheid en persoonlijk contact centraal staan. ​“Concert in de Living is echt een beginpunt van een gesprek. We nodigen mensen uit met de hoop dat we in dialoog kunnen gaan. Wat hebben jullie nodig? Wat herkennen jullie niet in het huis of in het culturele aanbod?” Junior benadrukt dat het culturele huis niet de buurt maakt, maar dat het juist omgekeerd is: het is de wijk die betekenis geeft aan het huis. Deze filosofie vormt de basis voor de toekomstige ontwikkeling van Concert in de Living: een duurzaam, flexibel en verbindend podium waar diversiteit, context en gemeenschap centraal staan. 

Marcel geeft het voorbeeld van een Amazigh-zanger die werd geprogrammeerd op Concert in de Living, om te tonen dat zelfs bij een kleiner publiek echte connecties ontstaan. Zijn collega postte het op sociale media en er reageerden mensen die anders nooit een voet in Rataplan zouden hebben gezet: ​‘Zullen we hiernaartoe gaan?’. 

Voor een avond met Meral Polat, die in de grote zaal stond, verdiepte het team zich vooraf grondig in de Turkse en Koerdische context, zocht contact met relevante organisaties, programmeerde een kortfilm van Bülent Öztürk en een nagesprek, en ging zelfs samen eten in een lokaal Koerdisch restaurant om letterlijk deel te nemen aan de cultuur. ​“Die kleine blijken van interesse, die context die je meegeeft aan het concert, maken dat de avond nog zoveel sterker wordt”, zegt Junior. Publiekswerking gaat hier dus niet alleen over promotie, maar over oprechte nieuwsgierigheid, betrokkenheid en langdurige relaties met de gemeenschap. 

Voor Rataplan is de ambitie duidelijk: het streven naar diversiteit en inclusie op het podium stopt nooit. Marcel benadrukt dat je ​“nooit te veel diversiteit kunt hebben op je podium en in publiek, want dat is onze stad die zich thuis kan voelen in verschillende cultuurhuizen” en dat het belangrijk is om nieuwsgierig te blijven. Junior deelt dezelfde ambitie vanuit zijn eigen perspectief: hij wil zijn vzw Maïsha laten groeien, meer samenwerkingen opzetten en projecten ontwikkelen die mensen wezenlijk samenbrengen. Tegelijkertijd wil hij zelf weer meer muziek maken en studio-ervaring opdoen. Beiden hopen dat Concert in de Living blijft doorgroeien tot een maandelijkse ontmoetingsplek. 

Op dit moment bekijkt Rataplan hoe de toekomst van Concert in de Living verder te zetten, zonder projectmiddelen. Voor Marcel en Junior is het duidelijk dat de continuïteit van het project afhankelijk is van structurele inzet en duurzame middelen. ​“Als je het aanbod laat vallen, verlies je ook het publiek dat je langzaam hebt opgebouwd en dat zich veilig voelt in deze setting”, zegt Junior. De inzet van curatoren blijft essentieel. ​“Het zou absurd zijn als wij zelf gingen programmeren zonder echt gevoel te hebben voor waar die muziek vandaan komt. Juist daarom is het zo waardevol om met curatoren te werken”, aldus Marcel, en een gesprek op gang te brengen. 

Immaterieel erfgoed leeft pas wanneer mensen het doorgeven. Rataplan laat zien dat cultuurhuizen hiervoor een laagdrempelige en veilige context kunnen bieden. In gesprek met Junior en Marcel wordt duidelijk welke lessen hieruit te trekken zijn voor artiesten, erfgoedwerkers en cultuurhuizen. 

Voor artiesten begint het bij het durven vertellen van het eigen verhaal. Roots zijn geen beperking maar een rijkdom, ook wanneer ze eerst herontdekt moeten worden, en een artistiek traject hoeft nooit in isolement te ontstaan. Zoals Junior het verwoordt: ​“Durf het lokale cultuurhuis binnen te stappen, vraag om een repetitieplek, residentie, concert of om een voorprogramma te spelen.” Daarnaast is het ook aan het cultuurhuis om zich open op te stellen, hun eigen narratieven en aanpak in vraag te stellen en samen te werken. 

Erfgoedwerkers kunnen ruimte bieden voor gesprek, overdracht en betekenisgeving. ​“Investeer in (na)gesprekken waar overdracht plaatsvindt, en documenteer niet alleen de muziek, maar ook de verhalen, emoties, rituelen en context erachter. En laat iemand weten dat zijn verhaal ook verteld mag worden.” 

Cultuurhuizen spelen een sleutelrol door structureel te investeren in relaties. Dat betekent het vaak onzichtbare werk doen: aanwezig zijn in de gemeenschap, mensen ontmoeten in hun eigen context, tijd nemen en begrijpen dat vertrouwen zich langzaam opbouwt. Tegelijk vraagt het om interne keuzes, zoals het versterken van gemeenschapswerking en het geven van ruimte aan curatoren die een voet hebben in de gemeenschappen. 

Beginnende artiesten uit de Afrikaanse diaspora krijgen bij Concert in de Living niet alleen een podium, maar een stem, een gesprek, een plek waar verhalen veilig en laagdrempelig gedeeld kunnen worden en mensen van elkaar kunnen leren: ​“Wij groeien alleen maar als mensen, als we van andere mensen kunnen leren”, zegt Junior. Dit model is relevant voor Borgerhout en Antwerpen, maar evenzeer voor heel Vlaanderen en Brussel, en vormt een oproep om diversiteit niet alleen als uitdaging te zien, maar te erkennen als bron van nieuwe verhalen, nieuwe kunst en nieuw erfgoed.