Haha humor & opera | Erfgoeddag 2026
Opera omvat een waaier aan genres. Ook binnen de komische operagenres bestaan er veel verschillen. Van de Italiaanse intermezzo en opera buffa, tot de Engelse ballad opera en het Duitse Singspiel. In het kader van Erfgoeddag 2026 spraken we operabewerker en –regisseur Tom Goossens over zijn ervaring met komische opera’s en verkennen we diverse komische operagenres.
Tom Goossens over operaregie
Don Juan
Operabewerker en ‑regisseur Tom Goossens was al van kinds af aan fan van opera. “Dat was mijn reden om drama te gaan studeren aan het KASK in Gent”, vertelt hij. “En ook daar waren ze geprikkeld door mijn ambitie in opera.” De dramaopleiding is vooral gericht op spel, maar voor je bachelor- en masterproef kan je kiezen waarop je je wil toeleggen. “Toen ben ik gaan regisseren”, zegt Tom. Voor zijn masterproef maakte hij een bewerking van Mozarts opera Don Giovanni. Die voorstelling, Don Juan, werd eerder per ongeluk komisch, vertelt Tom. “Vanaf dat ik moet schrijven of regisseren, voel ik dat de grappen vanzelf komen. Het is intuïtief mijn taal om iets in te maken”.
Don Juan was meteen ook de eerste productie van DESCHONECOMPAGNIE, het gezelschap van Tom en pianist Wouter Deltour. “Don Juan heeft veel gespeeld en daardoor ben ik andere projecten beginnen opbouwen. Ik voel wel dat mijn neiging altijd is om van dingen grappen te maken of grote gebaren in de humor op te zoeken. Zo ben ik mij gaandeweg meer beginnen identificeren als een komedieregisseur”. Al regisseert Tom dit jaar ook zijn eerste twee tragische opera’s: La Traviata bij Staatstheater Wiesbaden (Duitsland) en Don Giovanni bij Opera Ballet Vlaanderen.
Humor in opera
“Het komische in opera’s zit vaak in voorgeschreven scènes die bedoeld zijn om luchtig te blijven en te vermaken”, ligt Tom toe. “Soms is dat een scène waarin een personage zich verkleedt, waardoor de tegenspeler denkt dat het een ander personage is. Of een beetje slapstick waarbij een personage zich plots moet verstoppen in een klein kastje en er nadien niet meer uit kan. Er kunnen ook woordgrappen inzitten of misverstanden die tot grappige situaties leiden.” Zelf vindt Tom dat de beste grappen breken met de context: “Om humor te creëren, moet je altijd breken met het genre. Dat zorgt voor eerlijkheid en voor een band met het publiek. Want op het moment dat je toegeeft wat je aan het doen bent – dat je iets aan het herhalen, aan het reproduceren bent – word je veel sympathieker voor het publiek en gaan ze sneller lachen.”
Komische opera’s regisseren
Op welke manier Tom tijdens de regie aandacht besteed aan komische elementen? “Dat moet in een flow gebeuren. Je legt bewegingen en intenties vast. Soms leidt dat tot iets ontroerends, soms tot iets interessants, en soms tot iets grappig.” Om vervolgens te zorgen dat de humor goed overkomt, moet je zorgen dat het publiek elke stap kan volgen. “En dan moet je ze plots een stap voor zijn. Het publiek moet eerst zien wat het probleem is om vervolgens verrast te worden door de absurde oplossing die de acteur ervoor heeft.”
Daarnaast is het belangrijk dat het publiek empathie kan voelen voor het personage met het probleem. “Het publiek voelt zich dan geconnecteerd en gaat sneller lachen.” Daarbij is het als regisseur belangrijk om rekening te houden met de acteur: “Je moet ze erkennen voor wat ze kunnen en voor wie ze zijn. En daarin moet je de humor zoeken. Je moet een acteur niet eender welke mop laten doen. Ze moeten het kunnen verkopen.”
Uitdagingen bij het regisseren van komische opera’s zijn volgens Tom de duur – je moet het publiek blijven prikkelen – en de muziek. Muziek kan opwindend zijn en een vrolijk gevoel geven, maar het kan ook tegenwerken, vindt Tom: “De timing van de muziek zit in de orkestbak, bij de dirigent. Een zanger kan niet vanuit een intuïtief aanvoelen een andere timing aanwenden.” Dat betekent dat je als regisseur de timing op voorhand goed moet vastleggen.
Tom regisseerde de opera buffa 'Le Nozze Di Figaro' bij Opera Ballet Vlaanderen | © Annemie Augustijns
Een waaier aan komische genres
De term ‘komische opera’ omvat een waaier aan genres, die meestal een lichte en humoristische verhaallijn hebben. Verschillende stijlen en benamingen ontstonden doorheen de eeuwen, beïnvloed door culturele, sociale en historische elementen in verschillende landen. In Italië ontstonden intermezzi in de 16e eeuw, toen humoristische scènes gespeeld werden tussen de delen van opera seria (‘serieuze opera’s’). In de 18e eeuw evolueerden deze intermezzi tot volwaardige opera buffa. Zo was Pergolesi’s La Serva Padrona oorspronkelijk een reeks intermezzi. Opera buffa worden gekenmerkt door levendige melodieën – vaak geïnspireerd door populaire liederen uit die tijd — en snelle baspartijen. Opera buffa bestaan vaak uit twee bedrijven, die eindigen met lange slotscènes waarin alle hoofdpersonages op het podium verschijnen.
De opera buffa verspreidde zich in de 18de eeuw vanuit Italië doorheen Europa, waar het diverse genres beïnvloedde. Zo ontstond in Engeland de ballad opera waarin ballades, volksliederen en populaire melodieën terugkwamen. De ballad opera beïnvloedde op zijn beurt het Duitse Singspiel. De Franse opéra comique werd oorspronkelijk beïnvloed door de opera buffa, maar het genre kreeg een tragische inslag onder invloed van het romantische drama. De opéra comique onderscheidde zich van andere operagenres door de afwisseling tussen gezongen en gesproken teksten. Vanuit de kritiek dat de opéra comique te lang en serieus werd, ontstond in de 19e eeuw de operette. Het is een lichte en korte opera waarin spreektheater wordt afgewisseld met muziek, zang en vaak ook dans. Ook in de 19e eeuw ontstond de opéra bouffe, die zijn naam te danken heeft aan het Théâtre des Bouffes-Parisiens (toen onder leiding van Offenbach). Het verschilt van de opéra comique door zijn meer openhartige humoristische toon, en het gebruik van parodie en satire.
Daarnaast zijn er nog diverse (semi)komische operagenres, waaronder de Italiaanse farsa en opera semiseria, of de Spaanse tonadilla en zarzuela.
Met dank aan Tom Goossens voor het interview en Jan Dewilde voor zijn hulp in de zoektocht naar bronnen.
Bronnen en literatuur
- Académie Française. (2024). Opéra. Dictionnaire de L’Académie Française
- Bartlet. C., & Elisabeth, M. (2001). Opéra bouffe. Grove Music Online. https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.43698
- Britannica Editors (2007, 8 januari). Intermezzo. Encyclopedia Britannica.
- Bryant, D. (2001). Farsa. Grove Music Online. https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.09338
- Canbey, E.G., & Gi̇rgi̇n, M. (2019). Operada bi̇r tür olarak “komi̇k” kavramina i̇li̇şki̇n yanilsamalar. Eurasian Journal of Music and Dance(14), 239 – 248. https://doi.org/10.31722/EJMD.584420
- CEMPER. (2025, 23 september). Haha humor in operettemuziek | Erfgoeddag 2026.
- Grove Music Online. (2001). Comic opera. https://doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.06183
Haha Humor in muziek en podiumkunsten | Erfgoeddag 2026
Ook interessant
Een stem uit Aleppo
Soundwest: Aan de slag met je muziekarchief?
Topstuk voorgesteld: Liber Boonen
