Verslag webinar: Podiumkunsten programmeren en communiceren in musea

Tijdens de webinar wisselden musea ervaringen uit over het integreren van muziek- en podiumkunsten in hun werking. Het gesprek leverde inspirerende praktijkvoorbeelden op, maar ook een reeks drempels: van praktische zaken zoals communicatie en publieksopbouw tot inhoudelijke vragen over hoe dergelijke programmatie past binnen de missie en visie van een museum.

De aanleiding voor CEMPER om deze webinar te organiseren was het Creative Europe-project Dance as ICH, waarin de rol van musea in het borgen van dans als immaterieel erfgoed centraal stond, én waar CEMPER kennis rond dit thema opbouwde. Ook bevroegen we eerder dit jaar museummedewerkers over hun noden bij het programmeren van podiumkunsten in musea. Daaruit kwamen een aantal terugkerende uitdagingen naar voren waaronder: voldoende publiek aantrekken en de juiste communicatiekanalen vinden; een voorstelling inhoudelijk verbinden met de expo of de museumwerking; dans en muziek inpassen in de museale context en openingsuren; en tegelijk een plaats innemen binnen een dicht podiumkunstenlandschap zonder eigen programmator in huis. Ook werd de nood aan een netwerk voor kennis- en ervaringsuitwisseling sterk benadrukt. We zien dat binnen musea de aandacht voor immaterieel erfgoed groeit, waarbij initiatieven als Erfgoeddag vaak een stimulans vormen. Omdat op Erfgoeddag geregeld muziek en podiumkunsten in musea aan bod komen, stonden in dit webinar twee praktijkvoorbeelden van dans in het museum op Erfgoeddag centraal.

Twee gemeentelijke musea uit Koksijde deelden hun ervaringen met het binnenbrengen van dans in de museumwerking: NAVIGO Visserijmuseum en Abdijmuseum Ten Duinen.

Sari Middernacht, publiekswerker bij NAVIGO, lichtte toe dat ze er bij hen voor kozen de lokale volksdansgroepen De Juttertjes en de Oud-IJslandvaarders in de nieuwe museumopstelling te laten dansen. Zo werden tradities die stevig verankerd zijn in de lokale gemeenschap zichtbaar gemaakt in de context van het museum. De dansmomenten waren laagdrempelig en vrijblijvend: bezoekers konden aansluiten of gewoon toekijken, zonder dat er sprake was van een formele voorstelling. De bedoeling was niet om enkel entertainment te brengen, maar om een extra laag toe te voegen aan het museumverhaal. De link met het thema van het museum — de visserijgeschiedenis en de rol van erfgoedgemeenschappen — was daarbij cruciaal. Door samen te werken met groepen die zelf al generaties lang deel uitmaken van dit erfgoed, gaf het museum niet alleen erkenning en waardering aan hun werk, maar bood het ook een duurzaam platform. De toevoeging van projecties met historisch beeldmateriaal en toelichtingen van de dansers over kostuums en tradities versterkten de ervaring.

De reacties waren positief: verschillende bezoekers deden spontaan mee en velen waardeerden het dat de levende tradities van hun regio zo tastbaar aanwezig waren in de museale ruimte. Toch kwamen er ook uitdagingen naar boven, zoals het bereiken van een breder publiek buiten de kring van de dansgroepen zelf en het verbeteren van de interne communicatie met gidsen en vaste bezoekers. Voor de dansers zelf was het optreden in de museale ruimte een bijzondere ervaring — de combinatie van dans, kostuums en de indrukwekkende museumsetting, zoals de zaal met de gestrande potvis, zorgde voor een sterke beleving.

Ook het Abdijmuseum Ten Duinen experimenteerde met dans tijdens Erfgoeddag. Nick Herweyers vertelt dat het zoeken was naar een link met de eigen collectie en missie van het museum: het belichten van het leven in en rond de middeleeuwse abdij. De keuze werd gemaakt voor historische dansgroep Capriool, die gespecialiseerd is in renaissance- en middeleeuwse dans. In plaats van een voorstelling, organiseerden ze laagdrempelige workshops in de buitenruimte van de abdijsite. In twee sessies van telkens een uur nodigden ze bezoekers uit om zelf middeleeuwse danspassen uit te proberen. Hoewel inschrijving was voorzien om de opkomst te reguleren, meldden de meeste deelnemers zich op het laatste moment aan, iets wat typisch lijkt voor grootschalige evenementen zoals Erfgoeddag.

De aanpak werkte goed: deelnemers zonder danservaring of zelfs zonder danspartner konden gemakkelijk meedoen. Capriool bracht bovendien eigen technische ondersteuning mee en zorgde met kostuums, muziek en deskundige begeleiding voor een levendige sfeer. Het publiek reageerde enthousiast en waardeerde de interactieve insteek, al was de opkomst minder groot dan gehoopt. Ook hier bleek communicatie cruciaal: de brede zichtbaarheid via de kanalen van Erfgoeddag bood kansen, maar het museum nam mee dat een nog sterkere interne en externe communicatie nodig is. Nick zou bijvoorbeeld bij dergelijke toekomstige activiteiten ook lokale dansverenigingen rechtstreeks uitnodigen.

Een belangrijk luik van de webinar ging over communicatie en samenwerking. Karel De Rudder van publiq lichtte toe welke instrumenten publiq aanbiedt om een zo breed mogelijk publiek te bereiken. De UiTdatabank is daarbij een vaak gebruikt kanaal door musea. Karel gaf enkele concrete tips: kies voor een originele en duidelijke titel die meteen aanspreekt (zonder locatie of datum in de titel), schrijf een wervende beschrijving met herkenbare zoekwoorden, gebruik een sterke en sprekende foto die sfeer en diversiteit uitstraalt, en wees helder over de doelgroep. Bij reeksen of terugkerende activiteiten loont het om essentiële informatie te herhalen. Daarnaast wees hij op de meerwaarde van de museumpas, de UiTPAS en het kenniscentrum vrijetijdsparticipatie, en nodigde hij musea uit om ook de werking rond cultuureducatie van publiq beter te leren kennen.

Na deze presentatie gingen de aanwezige museummedewerkers in gesprek. Het werd meteen duidelijk dat communicatie een cruciale succesfactor is. Externe kanalen zoals die van Erfgoeddag, nieuwsbrieven en sociale media zijn onmisbaar, maar minstens even belangrijk is de interne communicatie: gidsen, baliemedewerkers en vaste bezoekers moeten goed op de hoogte zijn van wat er in het museum gebeurt en waarom. Wanneer dat ontbreekt, ontstaan er misverstanden of zelfs weerstand. Eén van de deelnemers gaf aan dat de eigen directeur zich afvroeg wat de link van dans met het museum was — een teken dat de interne afstemming niet altijd sluitend is. De aanwezigen benadrukten ook dat alle mogelijke communicatiekanalen best benut worden. Flyers, affiches en posters op de deuren van toiletten zijn vaak effectief om publiek te bereiken. Eén van de deelnemers verwoordde het zo: ​“De communicatie is vaak echt de helft van het organiseren.”

Naast communicatie kwamen ook praktische afspraken ter sprake: repetitieruimtes, kleedkamers, technische voorzieningen, parkeergelegenheid en financiële afspraken moeten vooraf duidelijk zijn. Kleine details kunnen een groot verschil maken, zoals stoelen voorzien voor bezoekers die enkel willen kijken. Tegelijkertijd merkte een aanwezige vertegenwoordiger van een volksdansgroep op dat het niet altijd ingewikkeld hoeft te zijn: ​“Wij hebben vaak niet zoveel nodig. Het hoeft geen drempel te zijn om ons te programmeren.”

Voorbeelden van geslaagde samenwerking werden eveneens gedeeld. Het Jakob Smitsmuseum werkt nauw samen met Cultuurcentrum Mol, wat toegang biedt tot nieuwe doelgroepen en het programma verrijkt. Een uitdaging daarbij is echter het afstemmen van de verschillende ritmes, aangezien een museum een heel ander programmatiepatroon heeft dan een cultureel centrum. STAM Gent gaf aan dat de samenwerking met Platform K een nieuw publiek aantrok dat normaal gezien niet zo snel de weg vindt naar musea. Tegelijkertijd vragen zulke samenwerkingen flexibiliteit van alle teams binnen een museum: publiekswerking, techniek en collectiebeheer moeten allemaal mee in het verhaal stappen.

De aanwezige musea herkenden elkaars verhalen. Vaak is er een spanningsveld tussen het museum als bewaarplek en het museum als evenementenruimte. Bezoekers, maar ook lokale besturen en steden, verwachten steeds vaker een aanbod dat beleving toevoegt aan het klassieke museumbezoek. Tegelijk zijn vaak de middelen beperkt en de werklast hoog. Toch zagen de deelnemers ook de kansen: podiumkunsten zorgen voor een nieuwe blik op de collectie, trekken ander publiek aan en maken het mogelijk om immaterieel erfgoed zichtbaar te maken.

Voor veel musea bleek dans de moeilijkste discipline om te programmeren. De inhoudelijke link met de collectie is vaak minder vanzelfsprekend dan bij muziek of theater, en de praktische noden kunnen zwaar doorwegen. Het Jenevermuseum heeft muziek en theater al structureel ingebeld en voorziet hiervoor een jaarlijks budget. Ze werken met vaste formats zoals jazzconcerten of een productie die de volledige site benut. Dergelijke initiatieven zorgen niet alleen voor continuïteit, maar ook voor verrassende nieuwe perspectieven op de eigen locatie en werking.

Ervaringen zoals de samenwerking van het NAVIGO met lokale volksdansgroepen, of de jazzprogrammatie in het Jenevermuseum, tonen dat podiumkunsten ook een manier kunnen zijn om erfgoedgemeenschappen of stedelijke initiatieven een plaats te geven in de museale werking. Tegelijk blijft het zoeken naar balans: hoe dicht blijf je bij de eigen missie en thema’s, hoeveel middelen kan je vrijmaken, en hoe ga je om met de impact op de vaste museumwerking?

Aan het einde van de webinar formuleerden de deelnemers enkele kerninzichten die ze meenemen:

• Duidelijke randvoorwaarden en interne communicatie zijn cruciaal. Alle betrokken teams — van gidsen en publiekswerking tot techniek en collectiebeheer — moeten vanaf het begin mee zijn in het verhaal. Alleen zo kan een programma vlot verlopen.
• Podiumkunsten in een museum vragen tijd en middelen. De kosten en inspanningen moeten steeds afgewogen worden tegen de baten. Dat vraagt van musea een realistische inschatting van hun capaciteit.
• De inhoudelijke link met de collectie blijft essentieel. Wanneer de koppeling met het erfgoed overtuigend is, voelt de programmatie betekenisvol en duurzaam. Voor veel musea blijft dit een zoektocht, maar ook een kans om hun verhaal vanuit nieuwe invalshoeken te vertellen.
• Communicatie moet breed én creatief. Zowel digitale kanalen als fysieke middelen — affiches, flyers, zichtbaarheid in de ruimte — zijn nodig om nieuw publiek te bereiken.
• Samenwerking opent deuren. Partners zoals cultuurcentra, scholen of dans- en muziekorganisaties beschikken vaak over een achterban die musea zelf moeilijk aanspreken. Samenwerkingen maken nieuw en divers publiek mogelijk.
• Laagdrempelige formats maken het verschil. Workshops, vrije inloopmomenten en losse, informele presentaties verlagen de drempel voor bezoekers die niet specifiek voor podiumkunsten naar het museum komen, maar er wél door verrast en aangesproken kunnen worden.

Zoals één van de deelnemers het samenvatte: ​“Het is geruststellend te horen dat we allemaal tegen dezelfde dingen aanlopen. Maar ook inspirerend om te zien hoe podiumkunsten echt een extra laag kunnen toevoegen aan ons museumverhaal.”

CEMPER zal de praktijkvoorbeelden, gestelde vragen en praktische tips verder verwerken in de praktijkgids rond muziek- en podiumkunsten in het museum.