Wat weten & wat tonen we? Onderzoek naar het Mechelse vrijetijdstheater toen, nu

Na de COVID-crisis, in najaar 2022, werden de ideeën over een jubileumproject met Theater De Moedertaal (TDM) opnieuw bovengehaald. Al snel bleek dat het niet bij een voorstelling van TDM, samen met theater arsenaal, naar oude rederijkerstraditie zou blijven. Ook andere verenigingen werden erbij betrokken, en het besluit werd genomen om ook een tentoonstelling te organiseren. Maar pas toen in mei 2023 vertegenwoordigers van de verenigingen werden uitgenodigd op een brainstormsessie, werd duidelijk hoe rijk en gelaagd het verhaal van het vrijetijdstheater wel was.

De verhalen van de verenigingen gingen niet enkel over het theaterspelen zelf, maar ook over wat er zich achter de schermen afspeelde. Het eigenlijke verenigingsleven vroeg veel organisatorisch engagement maar leverde ook veel plezier op, wat mensen ervoor motiveerde om er een groot deel van hun vrije tijd aan te besteden. Deze persoonlijke verhalen werden bepalend voor de insteek van de tentoonstelling. Toen de erfgoedcel in oktober 2023 een interview organiseerde met vier oudgedienden van Theater De Moedertaal kwamen er nog boeiende dimensies bij.

Intussen was duidelijk dat er nood was aan toegewijd historisch onderzoek, en wel op zeer korte termijn. In opdracht van de Erfgoedcel Mechelen nam Geheugen Collectief in de loop van januari 2024 interviews af met de voorzitters van vier vrijetijdsgezelschappen uit Mechelen: Theater De Peoene, Toneelkring Ik Dien, Theater Korenmarkt en Voor Taal en Kunst. Geheugen Collectief verzorgde ook verkennend historisch onderzoek naar het verleden van het vrijetijdstoneel in Mechelen. Op basis van vooronderzoek van CEMPER, een beperkte literatuurstudie en een verkenning van het materiaal uit het stadsarchief schetsten ze in dit rapport de geschiedenis van de Mechelse rederijkers van de 14^de tot de 18^de eeuw en de herleving van het Mechels theaterleven in de 19^de en vroege 20ste eeuw.

Dit was geenszins een grondige geschiedenis van het Mechels amateurtheater. Maar de contouren van deze geschiedenis, samen met enkele suggesties voor boeiende vragen en thema’s, bieden wel een opstap en aansporing voor andere onderzoekers of onderwijsinstellingen. Bovendien leverde Geheugen Collectief ook een eerste tentoonstellingsconcept op, samen met een voorstel van ondersteunend materiaal uit het Stadsarchief. Dat eerste voorstel sloot naadloos aan bij de onderwerpen die de verenigingen zelf naar voor hadden gebracht tijdens de gezamenlijke brainstorm en in de interviews.

Het conceptvoorstel liet de bezoeker kennismaken met wat er gebeurde op de scène, maar ook achter de schermen. Hoe de verenigingen lokaal ingebed waren, maar ook deelnamen aan festivals en wedstrijden op provinciaal, nationaal en soms internationaal niveau. Hoe in het theater niet enkel liefde voor toneel werd meegegeven, maar ook vriendschaps- en liefdesrelaties ontstonden. En tegelijk ook hoe het vrijetijdstoneel lang een mannenzaak was en vandaag een weinig divers publiek aantrekt. Regelmatig werden raakvlakken of verschillen met de oude rederijkerskamers vermeld.

Op die manier kreeg de expo in Bibliotheek Predikheren spontaan vorm. De inbreng van de scenograaf en de collectieverantwoordelijken van bibliotheek bouwden het concept verder uit tot een expo die zich in zes stadia door de bibliotheek slingerde.