Panelgesprek: Onbevangen erfgoedzorg

Een eerste terugkerend thema was het belang van onzichtbaar werk dat schuilgaat achter erfgoedzorg. Doorheen de dag werd het duidelijk hoeveel mensen betrokken zijn bij het maken, onderhouden, herstellen en bewaren van kunstenerfgoed. Zij krijgen niet altijd de erkenning en zichtbaarheid die ze voor dit werk verdienen. 

Nauw verbonden met dit thema was het idee van erfgoedzorg als een netwerk. Doorheen de verschillende sessies kwam naar voren dat kunstenerfgoed wordt gedragen door een veelheid aan actoren: makers, onderzoekers, verzamelaars, vrijwilligers, erfgoedorganisaties … Deze vaak onzichtbare verbindingen werden vergeleken met een mycelium: een ondergronds netwerk dat het geheel ondersteunt en versterkt. 

Ook erfgoedgemeenschappen werden benaderd als dynamische netwerken van mensen die zich op verschillende manieren inzetten voor erfgoed. Daarbij werd benadrukt dat elke gemeenschap anders is. Sommige netwerken zijn sterker georganiseerd en zichtbaarder dan andere. Binnen de populaire muziek bestaan bijvoorbeeld netwerken van liefhebbers en verzamelaars. Maar omdat zij minder formeel georganiseerd zijn, worden hun noden en hun belang soms minder gehoord, ondanks hun grote betrokkenheid en enthousiasme. 

Marc Jacobs riep op om met een open blik na te denken over de manier waarop de erfgoedsector vandaag georganiseerd is. Volgens hem is er nood aan hybride instellingen waar behoud en beheer worden gecombineerd met presentatie en artistieke creatie. In de context van de huidige besparingen zag hij een kans voor zowel de sector als beleidsmakers om na te denken over hoe de erfgoedsector kan worden georganiseerd en welke nieuwe samenwerkingsmodellen daarbij mogelijk zijn. 

Jonathan Even-Zohar wees daarnaast op het belang van taal. Doorheen de dag vielen er verschillende termen met negatieve connotatie zoals ​‘niet-museale collecties’ of ​‘niet-erfgoedsector’. Volgens hem vertrekken dergelijke begrippen vanuit wat iets niet is, terwijl het interessanter zou zijn om positieve termen te ontwikkelen. We kunnen erfgoed ook beschouwen als één grote collectie, waarvan slecht een deel toevallig in musea of erfgoedinstellingen wordt bewaard. 

Verder benadrukten de panelleden het belang van een open benadering en dialoog tussen verschillende spelers. Erfgoedprofessionals beschikken over waardevolle expertise, maar mogen zich niet te rigide opstellen. Het is belangrijk om elke situatie met een open blik te benaderen en ruimte te laten voor alternatieve ideeën en methodes. Daarbij kwam ook het belang van temporiseren aan bod. Elk erfgoedtraject verloopt anders en vraagt om een passend ritme en maatwerk. Erfgoedzorg is geen proces waarbij experten alleen beslissingen nemen, maar vraagt om overleg en afstemming met alle betrokken partijen. 

De panelleden waren het erover eens dat de erfgoedsector het idee heeft losgelaten dat erfgoed eenvoudig weg ​‘onder een stolp’ moet worden geplaatst. Er werd gewezen op het belang van hergebruik en heractivering. Doorheen de dag kwamen verschillende manieren aan bod om hiermee om te gaan. In de populaire muziek worden er bijvoorbeeld regelmatig albums heruitgegeven of documentaires gemaakt over de carrière van een muzikant of band. Daarbij wordt er vaak samengewerkt tussen erfgoedorganisaties en partners buiten het traditionele erfgoedveld, wat aantoont dat beide elkaar kunnen versterken. 

Het panelgesprek benadrukte dat erfgoedzorg een gedeelde en netwerkgerichte praktijk is waarin samenwerking, openheid en flexibiliteit centraal staan. Er liggen kansen voor de sector om het vaak onzichtbaar werk zichtbaarder te maken, netwerken te versterken en nieuwe samenwerkingsvormen te verkennen.