Terugblik op CEMPER connect: Onbevangen Erfgoedzorg

Staf Vos — ​‘Onbevangen erfgoedzorg’ als uitdaging voor de erfgoed- en kunstensector

In de openingslezing lichtte Staf Vos toe hoe CEMPER tot het thema ​‘onbevangen erfgoedzorg’ kwam. Hoewel de Vlaamse erfgoedsector sinds 2008 een sterk en geïntegreerd ecosysteem heeft uitgebouwd, blijven tal van bottom-upinitiatieven en diverse manieren van erfgoedzorg buiten de professionele kaders vallen. Kunstenaars, verzamelaars, onderzoekers, uitgevers en gemeenschappen bewaren, onderzoeken, delen en hergebruiken erfgoed vanuit uiteenlopende behoeften en perspectieven, die niet altijd aansluiten bij de bestaande terminologie, structuren en dienstverlening. Met een open blik kan de erfgoedsector deze benaderingen omarmen, zodat we elkaar versterken. 

Tatiana Pierre — Een documentairemaakster kijkt naar de nalatenschap van haar vader, filmcomponist Alain Pierre

Wat gebeurt er wanneer een kunstenaar een omvangrijk en veelzijdig oeuvre nalaat, maar zijn nabestaanden zelf moeten uitzoeken hoe ze dat kunnen bewaren en doorgeven? Na het overlijden van haar vader, de Belgische componist en pionier van de elektronische muziek Alain Pierre, nam documentairemaakster Tatiana Pierre de zorg voor zijn nalatenschap op zich. Wat aanvankelijk een persoonlijke verantwoordelijkheid was, groeide uit tot een zoektocht naar manieren om duizenden geluidsbanden, muziekinstrumenten, documenten en muzikale ideeën te bewaren, te ontsluiten en opnieuw tot leven te brengen. In haar verhaal toont ze hoe samenwerking met muzikanten, labels en erfgoedorganisaties daarbij onmisbaar is, en hoe een kunstenaarsnalatenschap niet alleen het werk van één persoon omvat, maar ook bredere culturele verbanden zichtbaar maakt en nieuwe mogelijkheden schept voor onderzoek, onderwijs en artistiek hergebruik. 

Erfgoed bestaat niet in isolatie, maar krijgt haar waarde door de context waarin het wordt getoond of gebruikt. Door creatief hergebruik ontstaan dan weer nieuwe netwerken en contexten. 

• Bart Moens en Ivan Schepers van IPEM vertelden hoe toen Soulwax interesse toonde in het gebruik van hun Synthi 100, bleek dat er een logistiek win-win scenario mogelijk was. Tijdens de verhuis van de organisatie naar De Krook vond de synthesizer een tijdelijk onderkomen in de studio van de gebroeders Dewaele, die het gebruikten voor hun album DEEWEE (2020). Mede dankzij die zichtbaarheid volgden er nog vele projecten en samenwerkingen waarbij de Synthi 100 actief gebruikt blijft worden. 
• Chris Snik illustreerde dan weer in haar uiteenzetting hoe kostuumontwerp niet een op zichzelf staande kunstvorm is, maar net de wisselwerking met haar context betekenis geeft aan een kostuum. Daarnaast staat ook het maakproces niet op zichzelf, inspiratie komt voor een ontwerper vanuit zijn of haar persoonlijke leefwereld, maar ook vanuit interactie met andere spelers in een productie, of inspiratie vanuit historisch materiaal. 
• Pieter De Ketelaere Pirlet toonde het publiek ten slotte dat een decor meer is dan wat het publiek op het eerste zicht ziet, en dat een changement à vue in volle belichting voor toeschouwers net dat beetje magie kan toevoegen. Voor de technieken die hij daarvoor in zijn vak gebruikt, haalt hij zijn inspiratie bij de historische machinerie uit 19^e-eeuwse theaters. Het erfgoedaspect zit daarbij niet louter in de exacte replicatie van technieken; de kennis en beperkingen die daaruit kunnen worden gehaald, stimuleren net creativiteit. 

Deze parallelsessie werd in goede banen geleid door Marc Jacobs, die alles goed wist samen te vatten: de erfgoedmakers zijn het netwerk van mensen die zowel zichtbaar als onzichtbaar zijn, en door slechts enkele objecten en spelers uit het netwerk te belichten, verlies je waardevolle context en verkleint de kans op uitwisseling. 

De dag werd afgesloten met een panelgesprek waarin enkele erfgoedprofessionals reflecteerden op de inzichten die doorheen de dag aan bod kwamen. In het panel zetelden Jonathan Even-Zohar (Lectoraat Cultureel Erfgoed Reinwardt Academie), Helena Vansteelant (beleidsmedewerker Kunsten, departement CJM), Marc Jacobs (hoogleraar Erfgoedstudies UA en VUB) en Jan Grieten (CEMPER). De moderator was Jelena Dobbels (FARO). 

Thema’s die aan bod kwamen, waren het zichtbaar maken van onzichtbaar werk, het netwerk van actoren die aan erfgoedzorg doen en de nood aan hybride instellingen die zich niet alleen richten op het behoud en beheer van erfgoed, maar ook op presentatie en artistieke creatie. Daarnaast benadrukten de panelleden het belang van een open houding en dialoog met alle betrokkenen. Ook waren ze het erover eens dat erfgoed niet eenvoudig weg ​‘onder een stolp’ geplaatst moet worden, maar dat hergebruik en heractivering ervan bijzonder waardevol kunnen zijn.