DIY! - Erfgoedzorg in popmuziek

Ronny Wynants en Ludo Halsberghe hebben vanuit een liefde voor muziek en meer bepaald de punkcultuur op eigen initiatief jarenlang foto’s en verhalen verzameld en respectievelijk verwerkt tot de boeken Bloody Belgium, de punkexplosie in België 1976 – 1979 en First Belgian Punk! Daarmee doen ze aan ​’DIY (Do It Yourself) erfgoedwerk’. Niet toevallig was DIY een van dé motto’s van de punkcultuur. Ronny en Ludo verzamelden materiaal door zelf mensen aan te spreken en contacten te leggen via sociale media, door te zoeken op zolders, in kelders, in archieven, op rommelmarkten, naar zoekertjes in oude tijdschriften … Ze ontdekten ongelooflijk veel foto’s, fanzines, krantenknipsels en tal van verhalen over de Belgische punkscène, vaak van bands die maar een kort, maar krachtig leven beschoren waren. Er zijn echter al veel foto’s en (persoonlijke) archieven verdwenen; herinneringen zijn onvolledig of spreken elkaar tegen. Daarom is het belangrijk dat het bestaande materiaal verzameld, bewaard en ontsloten wordt. Concreet betekent dit onder meer het digitaliseren van foto’s en het documenteren van verhalen, nu het nog kan.

Hun hoop voor de toekomst is dat hun boeken en het materiaal errond fysiek en digitaal beschikbaar blijven voor iedereen. Ze hopen dat er een instelling komt die de geschiedenis van rock- en popmuziek archiveert en bewaart. Voor andere cultuuruitingen is die mogelijkheid er wel, dus waarom niet voor rockmuziek? Ronny licht toe dat je een boeiend boek kan schrijven, ook over muzikanten en bands die ogenschijnlijk ​‘niets hebben bereikt’, geen singeltje of lp hebben gemaakt. Deze bands hebben echter wel met hun muziek en met hun DIY-mentaliteit meegebouwd aan een nieuwe cultuur en zo de weg geopend voor anderen. Dit toont aan dat het waardevol is om naast de successtory’s ook de ​‘kleine verhalen’ op te tekenen. 

Bij het publiceren van foto’s komen ook juridische kwesties kijken. Vaak zijn de foto’s van de punkbands gemaakt door familieleden en vrienden. Het is belangrijk om te achterhalen wie de foto heeft gemaakt, wie er op staat en om toestemming voor publicatie te krijgen. Ronny hoopt dat in de toekomst dat die fotografen correcte credits krijgen, op dezelfde wijze als professionele fotografen.

Roadburn was een initiatief van Walter Hoeijmakers in 1998, een online magazine waar hij en anderen blogs en recensies schreven over de underground muziek. Het groeide in het begin van de jaren 2000 al uit tot een meerdaags festival in Tilburg, dat zowel rock, stoner rock, heavy metal en psychedelische muziek brengt, als hiphop, jazz, country, blues en nog veel meer. 

In 2024 realiseerde het team achter Roadburn zich dat er weinig documentatie van het festival was. Er waren wel posters van vorige edities en een lijst van de programmatie en dergelijke zaken, maar niets dat de beleving in kaart bracht. In samenwerking met Jonathan Even-Zohar vanuit de Reinwardt Academie werd er vanuit de vraag ​“Hoe maken we het festival toekomstbestendig?” een pilootproject opgericht om het archief in kaart te brengen op de festivaleditie in 2025. 

Een eerste element van het pilootproject was de oproep ​“Kom naar het festival en neem mee wat er op je zolder ligt”. Het binnengebrachte materiaal werd onmiddellijk ter plaatse gedigitaliseerd en gearchiveerd via de Mobile Archive Unit, een installatie om met een gsm te documenteren. Deze documentatie verscheen meteen op de website van Archiving Heaviness, die festivalgangers konden raadplegen via een groot scherm. Het materiaal werd daarbovenop in een vitrine geplaatst, waardoor bezoekers de verschillende voorwerpen konden bewonderen zoals in een museum. Een tweede element waren installaties die de geschiedenis van het festival in kaart brachten. Er werd een groot doek tentoongesteld waarop alle shows doorheen de jaren werden opgesomd. Ook was er een webapplicatie die functioneerde als een radio, waarbij elke frequentie een ander verhaal vertelde. Als je van zender veranderde, kwam je in het midden van een verhaal terecht. 

Daarnaast waren er verschillende mogelijkheden waarbij de festivalgangers hun ervaringen en verhalen konden delen. Zo lagen er notitieboekjes met de woorden ​“Ik ben een nieuwsgierig dagboekje” waarin iedereen verhalen kon schrijven of tekenen. Er was een Community History Wall met verschillende vragen zoals ​“Wat is jouw visie op de toekomst van Roadburn?” en waar iedereen zijn eigen meningen op kon schrijven. Daarnaast werd er gevraagd hoe mensen het festival ervaarden. Een ervaring zit in je lichaam, en om deze intensiteit te meten, werden er tekeningen van lichamen voorzien waarmee festivalgangers konden uitbeelden hoe hun lichaam het festival ervaart. Ook werd er op de camping een plek voorzien waarbij er ruimte was voor diepere gesprekken, waarbij er telkens een tekening gemaakt werd van de getuigenissen over hoe de mensen zich voelen bij Roadburn. Uit de interviews en getuigenissen die plaatsvonden tijdens het festival werden mooie citaten gehaald. Op basis van een van de citaten werd achteraf een oproep verspreid om hier een tekening bij te maken. Deze inzendingen zullen op de volgende editie vertoond worden.

Er werd dus op en tijdens het festival verzameld, gedocumenteerd en tentoongesteld. De oral history werd in kaart gebracht, er was ruimte voor diepere gesprekken en voor moments of heaviness. De reflectieve ruimtes creëerden een gemeenschap die naar elkaar wil luisteren. Wat er dus echt centraal staat in het archiveren van het festival, is de intensiteit van gevoelens en de beleving van de festivalgangers. 

Aan dit project werken niet enkel professionele erfgoedwerkers mee, maar ook een tweehonderdtal enthousiastelingen. Dit toont dat er binnen de gemeenschap een bron van talent, expertise en kennis aanwezig is. Deze manier van collectievorming en experimenteren met cocreatie gaat verder dan enkel interviews afnemen. Het creëert mogelijkheden tot onderzoek en roept de volgende vragen op: Waar liggen de mogelijkheden om vanuit een gemeenschap te zorgen voor identiteit, geschiedenis en erfenis? Hoe werk je daar gemeenschappelijk aan? Wat houdt het erfgoed levend en wie draagt de verantwoordelijkheid? Welke trajecten kunnen we ontwerpen voor andere festivals om hun archief in kaart te brengen?

Voor de toekomst van Archiving Heaviness hoopt Jonathan dat ze verder zinvol kunnen verzamelen en kunnen bijdragen aan het wereldwijde netwerk. Daarnaast hoopt hij ook op een begeleide evaluatie van de Facebookgroep van het festival. Verwijderde accounts zorgen namelijk voor incomplete gesprekken en ontbrekend beeldmateriaal. Hij merkt op dat de digitale documentatie mogelijks een grotere zorg is dan het fysieke archiefmateriaal. Ook hoopt hij om een werk op commissie te laten maken, waarbij er nieuwe muziek gecomponeerd wordt die geïnspireerd is door de 800 getuigenissen uit de nieuwsgierige notitieboekjes.

Ten slotte werd er uit het publiek gevraagd hoe Jonathan de groei van interesse binnen de erfgoedgemeenschap over de projecten heen capteert en deze groei een vorm van duurzaamheid geeft. Hij antwoordt dat er als voornaamste uitgangspunt rekening gehouden moet worden met de positionering van de verschillende betrokkenen binnen het onderzoek. De organisatie van het festival, de onderzoekers, de festivalgangers en de brede gemeenschap zelf hebben allemaal andere doelstellingen en prioriteiten. Er moet een middenweg gezocht worden die voor alle profielen goed is, zodat het onderzoek in de toekomst duurzaam vervolgd kan worden.