Justine Maxelon, Arezoo Khazanbeig, Mieke Witkamp -  De YouYou Groep en nieuwe vormen van documenteren

Justine is kunstenaar, tuinier en molenaar en was als één van de eersten bij de YouYou Groep. Arezoo Khazanbeig is enkele jaren bij de groep en neemt de rol op van coördinator en producer. 

De YouYou Groep is een vocale gemeenschap voor vrouwen van alle achtergronden en telt ongeveer veertig leden. Ze zijn vertrokken vanuit de zaghareed; een traditionele vocale techniek uit Noord-Afrika en het Midden-Oosten. Ze treden op in de publieke ruimte, soms spontaan, soms worden ze uitgenodigd in musea. Maar het gaat over veel meer dan publieke manifestaties; de groep heeft met Club Zaghareed ook een ontmoetingsplek gecreëerd waar gastvrijheid, zorg en veiligheid centraal staan. Daar is iedereen welkom en wordt er sterk gelet op goede praktijken om mensen te betrekken, om een vocale praktijk door te geven. 

De vocale praktijk is in de loop van de jaren geëvolueerd naar het experimenteren met de ruimte waarin ze zich bevinden; hoe kan je die naar je hand zetten met gezang. Er kwam ook ruimte voor andere praktijken, bijvoorbeeld weven. Met weven kan je bijdragen aan een gemeenschappelijk praktijk ook al doe je dat thuis. Daarom hebben ze een aantal mobiele weefgetouwen ter beschikking. 

“Na tien jaar hadden we daar nood aan. We hadden al een evolutie ondergaan naar een meer horizontale organisatie in die tijd. Dit wilden dit documenteren en ook wel publiceren, bijvoorbeeld voor nieuwe leden. Want onze groep ging al lang niet meer over zingen alleen, het werd een hele cultuur. En hoe kan je die culturele aspecten delen en kenbaar maken aan anderen? 

We wilden ons hierbij niet beperken tot documentatie aan de hand van video, want zo kan je niet alles documenteren. We wilden dieper gaan, meer aspecten belichten om zo die kennis door te geven. Dat kon belangrijk zijn voor nieuwe leden, maar ook voor de groep zelf; voor hen kon het een geschenk zijn. En ook voor een breder publiek kon dit licht werpen op onze groep. Al die invalshoeken bepaalden mee hoe we zouden documenteren. Hoe maken we het verstaanbaar voor onze leden en voor een ruimer publiek. 

Al gauw kwam het idee om de leden te interviewen. Maar hoe doe je dat best? En waar? Want andere plekken zullen voor andere antwoorden zorgen. Dat werd een zoektocht waarbij we besloten om de mensen thuis op te zoeken om ze daar te interviewen. Dat waren lange sessies van vijf uur, waarbij we ook samen aten. We beperkten ons niet tot een opname van het interview, want niet alles wordt verbaal uitgedrukt. Daarom noteerde ik ook.”

“Ik improviseer veel, maar er zijn enkele vastere vragen, bijvoorbeeld: Wat is je relatie met youyou? Hoe ben je erbij gekomen? Wat brengt het naar boven in je lichaam, in je verhalen? Wanneer hoorde je het voor eerste keer? Waar ontstaat het in je lichaam? In je hoofd, hart, de grond waarin ik geboren werd … Daar zijn vele antwoorden op, allemaal zeer persoonlijk. Wat wij doen, is veel meer dan gezang. Het is belangrijk dat vrouwenstemmen een plaats krijgen. Sommigen mochten niet zingen in hun thuisland. Je stem als vrouw laten horen, is een belangrijk statement. 

In elk interview was er ook een vocalisatiemoment; daarmee bereik je dan weer een andere laag aan betekenis. 

De geïnterviewde behoudt altijd controle over wat ze zegt, ze kunnen alles lezen, beperken, bepalen wat ze niet delen. Voor iedereen gelden aparte regels. Want tijdens een interview zegt men van alles, soms heel persoonlijke dingen. En die regels gaan ver, want dat is belangrijk voor het vertrouwen. Van sommigen vraag ik bijvoorbeeld telkens toestemming als ik een fragment deel, voor anderen is dat niet nodig. Dat maakt het moeilijker voor ons, maar het is het waard.”

“We wilden zo veel mogelijk stemmen aan boord krijgen. Want niet iedereen is goed in interviews, niet iedereen zat daarop te wachten, er zijn mensen die niet kunnen lezen, die alleen Frans spreken. Er waren ook verschillende interviewers; Justine deed niet alles. Zo kreeg je een meer horizontale benadering. In de transcripties van de interviews bleven we zeer dicht bij de gesproken tekst, inclusief alle mogelijke fouten en haperingen. 

We kwamen vervolgens samen om de interviews of fragmenten daaruit te beluisteren. En de leden konden hierop reageren, we stelden er vragen over, en ook daar kwamen heel veel dingen uit. Bovendien gaf ik mensen taken voor schrijfopdrachten, voor tekeningen … En zo kwam weer nieuw materiaal naar boven, ook bij mij. Dat was zeer krachtig. Zo bleven we verder werken en verder documenteren. 

Er werd ook naar het archief gekeken, de audio en video. Daar werd ook commentaar over gegeven en die werd ook bewaard en bijgevoegd aan het archief. 

We betrokken ook een externe figuur in functie van het boek: Will Holder, een grafisch designer die ervaring had rond het werken met archieven. Hij vond zijn weg in de groep, als enige man. Hij woonde repetities bij. Hij bleef echter altijd buitenstaander en dat is belangrijk bij documenteren en dat verruimt de blik ook voor ons. Hij kon vragen stellen waar we zelf niet zouden opkomen. Of die ze niet durfden vragen omdat we te betrokken waren.”

“Hoe close we met elkaar zijn! De relatie gaat zeer diep; iedereen is welkom om van alles te doen. Al zorgt de openheid soms ook voor belemmering, bijvoorbeeld bij werken met deadlines voor publicaties. 

Het werd een tweede thuis voor mij. Het is zeer empowering voor iedereen.”

“We bonden het boek in met het hele team. Ook dit was een collectief proces. Nu is het boek online te koop. 

Eén interview is de leidraad, aangevuld met andere stemmen. Het maken van dit eerste hoofdstuk, met als thema de publieke ruimte, moest binnen een maand gebeuren. Dan kwam de vraag: Wat doen we met taal? We schreven alles in de originele taal; alleen Engels werd in Frans vertaal, dat was de lingua franca en ook de taal waarin de meest kwetsbare mensen spraken. In de toekomstige hoofdstukken, die we samen zullen bundelen tot een boek, zullen we de Franse teksten ook naar het Nederlands vertalen. 

In het begin waren sommige leden nogal verlegen, bang om op de voorgrond te staan. Daarom kon men zich bij elke voorstelling verschuilen achter een gordijn of een boom. Zoals ik al zei: een vrouwelijke stem in een publieke ruimte is zeer krachtig en het is nodig om die te laten horen, maar drager zijn van die stem is niet altijd makkelijk. En ook in het boek zijn er verschuilplaatsen: er zijn namelijk veel uitvouwbladeren met afbeeldingen, met persoonlijke verhalen die eigenlijk verscholen zitten.”